Sprawdzian ze słowotwórstwa i słownictwa z odpowiedziami — 5 pytań bez konta, wynik w skali ocen
Kształcenie językowe — słowotwórstwo, słownictwo i frazeologia · może być sprawdzane w zadaniach części I, a pośrednio także w wypracowaniu
Skąd się biorą nowe wyrazy, co łączy wyrazy w jednej rodzinie i dlaczego „syzyfowa praca” nie znaczy tego, co mówią same słowa. W tym dziale wystarczy znać nazwy i umieć wyjaśnić frazeologizm własnymi słowami.
Ten dział łączy trzy sprawy. Słowotwórstwo odpowiada na pytanie, od czego powstał dany wyraz: od którego wyrazu podstawowego, jaką podstawą słowotwórczą i jakim formantem. Słownictwo to zasób słów i relacje między nimi — wyrazy bliskoznaczne, przeciwstawne, wieloznaczne, dawne, nowe i zapożyczone, a także to, czy słowo jest neutralne, czy nacechowane. Frazeologia to stałe połączenia wyrazów, których nie rozumie się dosłownie. W części I arkusza mogą się stąd pojawić zadania: zamknięte o wyrazie podstawowym lub o rodzinie wyrazów, otwarte o znaczeniu frazeologizmu albo dobieranie. Łatwo tu o dwa błędy: pomylenie wyrazu podstawowego z najdalszym przodkiem w rodzinie i „wyjaśnienie” frazeologizmu przez powtórzenie go innymi słowami zamiast podania sensu.
Wyraz pochodny powstaje od wyrazu podstawowego. Z podstawowego bierzemy podstawę słowotwórczą i dodajemy formant: przyrostek po niej (nauczyciel + -ka), przedrostek przed nią (pisać, na-pisać), wrostek między dwie podstawy (list-o-nosz). Bywa też formant zerowy, gdy nowy wyraz powstaje przez odcięcie zakończenia: śpiewać, śpiew.
Rodzinę tworzą wyrazy pokrewne o wspólnym rdzeniu i wspólnym znaczeniu: dom, domek, domostwo, domowy, domownik, bezdomny, udomowić. Rdzeń bywa w nich trochę inny, bo działają oboczności: las i leśny, ręka i rączka, noga i nóżka. Sama podobna cząstka to za mało — „wodzić” i „wódz” nie należą do rodziny wyrazu „woda”.
Złożenia mają dwie podstawy spięte wrostkiem (wodospad, gwiazdozbiór), zrosty łączą wyrazy bez wrostka (Białystok, dobranoc), a zestawienia zostają dwoma wyrazami (Boże Narodzenie, panna młoda). Skróty piszemy z kropką (np., itd., prof.), ale bez niej, gdy kończą się ostatnią literą wyrazu (dr, mgr, nr). Skrótowce czytamy literami (PKP) albo jak wyraz (ZUS, NATO).
Synonimy znaczą prawie to samo (ładny, piękny, śliczny), antonimy przeciwnie (wysoki i niski). Wyraz wieloznaczny ma kilka powiązanych znaczeń: korona bywa królewska, korona drzewa i korona zęba. Homonimy tylko brzmią tak samo: „bal” to zabawa taneczna albo gruby pień drewna, „para” to dwie osoby albo woda w stanie lotnym.
Archaizmy wyszły z użycia (niewiasta, rumak, jeno), neologizmy dopiero weszły (smartfon, selfie, hejtować). Zapożyczenia przyszły z innych języków: weekend i mecz z angielskiego, ratusz i kelner z niemieckiego, bagaż i fotel z francuskiego. Nacechowanie to zabarwienie słowa — obok neutralnej „twarzy” stoi czuła „buzia” i pogardliwa „gęba”.
Frazeologizm to utrwalone połączenie wyrazów o znaczeniu przenośnym. Wyrażenia nie mają czasownika (biały kruk, pięta achillesowa), zwroty mają (umywać ręce, wziąć nogi za pas), frazy mają budowę zdania (Wyszło szydło z worka). Wiele z nich pochodzi z mitologii (stajnia Augiasza), z Biblii (wieża Babel) i z literatury (walka z wiatrakami).
Na te pomyłki warto uważać w zadaniach językowych i w wypracowaniu.
Wyraz podstawowy to ten, od którego wyraz pochodny powstał bezpośrednio, o jeden krok. „Uczyć” stoi na początku całej rodziny, ale między nim a „nauczycielką” jest jeszcze „nauczyciel”.
Do jednej rodziny wchodzą wyrazy o wspólnym rdzeniu i wspólnym znaczeniu. „Wodzić”, „wódz” i „przewodnik” dotyczą prowadzenia, nie wody — podobna cząstka jest tu przypadkiem.
Porażkę i klęskę się ponosi, a sukces odnosi. Wymiana wyrazu w utrwalonym związku to błąd frazeologiczny — liczy się tak samo w zadaniu językowym i w wypracowaniu.
To zlepek dwóch poprawnych związków: „w każdym razie” i „bądź co bądź”. Wciśnięcie dodatkowego wyrazu psuje frazeologizm tak samo jak wymiana wyrazu.
Wyrazem podstawowym dla wyrazu „pisarka” jest wyraz: A. pisać, B. pismo, C. pisarz, D. napisać.
Poprawna odpowiedź to C. „Pisarka” powstała wprost od „pisarz” przez dodanie formantu -ka. Szukaj wyrazu oddalonego o jeden krok, a nie najstarszego w rodzinie.
Wyjaśnij znaczenie związku frazeologicznego „pięta achillesowa”, a następnie ułóż z nim jedno zdanie, w którym użyjesz go w znaczeniu przenośnym.
Pełna odpowiedź zawiera dwie rzeczy: znaczenie — czyjś słaby, wrażliwy punkt — i zdanie, które je potwierdza. Wyjaśnienie nie może być przestawieniem tych samych wyrazów.
Dopasuj związki frazeologiczne do ich źródeł: 1. syzyfowa praca, 2. wieża Babel, 3. walka z wiatrakami. A. Biblia, B. literatura, C. mitologia grecka.
1 — C, 2 — A, 3 — B. Syzyf i stajnia Augiasza to mitologia, wieża Babel i syn marnotrawny to Biblia, a walka z wiatrakami pochodzi z powieści o Don Kichocie.
Uzupełnij zdanie wyrazem pochodnym od rzeczownika „sól”, który nazywa naczynie. Użyj odpowiedniej formy: Podaj mi ........., bo zupa jest za mało słona.
Poprawnie: solniczkę. Wyraz musi pasować formą do zdania, tu w bierniku — mianownik albo sama podstawa słowotwórcza to błąd.
Oceń prawdziwość stwierdzeń. 1. Wyraz „nauczycielka” jest wyrazem pochodnym od wyrazu „nauczyciel”. 2. Wyraz „wodospad” jest zrostem.
1 — prawda, 2 — fałsz. „Wodospad” to złożenie, bo ma dwie podstawy połączone wrostkiem -o-. Zrost powstaje bez wrostka, przez zrośnięcie się wyrazów, jak w „Białystok” i „dobranoc”.
Wyraz pochodny powstał od innego wyrazu i jego znaczenie da się wyjaśnić tym innym wyrazem. Ten inny wyraz to wyraz podstawowy. „Leśnik” jest pochodny od „las”, bo leśnik to człowiek pracujący w lesie.
Formant to cząstka dodana do podstawy słowotwórczej, żeby powstał nowy wyraz. Przyrostek stoi po podstawie (dom-ek), przedrostek przed nią (na-pisać), wrostek łączy dwie podstawy w złożeniu (list-o-nosz). Jest też formant zerowy, gdy wyraz powstaje przez odcięcie zakończenia, jak „śpiew” od „śpiewać”.
To praca daremna: taka, która nie ma końca i nie przynosi efektu. Nazwa pochodzi od Syzyfa z mitologii greckiej, skazanego na wtaczanie głazu na górę, z której głaz zawsze spadał. Przykładowe zdanie: sprzątanie pokoju młodszego brata to syzyfowa praca.
Warto znać zwłaszcza te ze źródłem w mitologii, Biblii i literaturze: syzyfowa praca, pięta achillesowa, stajnia Augiasza, puszka Pandory, wieża Babel, syn marnotrawny, umywać ręce, walka z wiatrakami. Do tego popularne zwroty potoczne, na przykład robić z igły widły.
Zadania z naszej bazy, sprawdzane natychmiast. Bez logowania.
W tym dziale mamy 94 zadania. Poniżej kilka poleceń — odpowiedzi i wyjaśnienia zobaczysz po rozwiązaniu.
Ten dział omawia rozdział 15 „Słowotwórstwo, słownictwo, frazeologia i komunikacja” (s. 201–214) w Opracowanie lektur i powtórka z polskiego: teoria, przykłady krok po kroku i zadania z kluczem. Zobacz rozdział 15 →
Darmowy quiz z tego działu to 10 zadań, każde od razu ocenione i wyjaśnione. Wystarczy darmowe konto.
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane powiadomienia o powtórkach).