📖Język polskizadania w części I arkusza (do tekstów i samodzielne)część I: 25 pkt · błędy językowe obniżają też punktację wypracowania15 zadań

🧠Słowotwórstwo, słownictwo i frazeologia

Kształcenie językowe — słowotwórstwo, słownictwo i frazeologia · sprawdzane w kilku zadaniach każdego arkusza, także pośrednio w wypracowaniu

Skąd się biorą nowe wyrazy, co łączy wyrazy w jednej rodzinie i dlaczego „syzyfowa praca” nie znaczy tego, co mówią same słowa. To dział, w którym punkty zdobywa się pewnie — wystarczy znać nazwy i umieć wyjaśnić frazeologizm własnymi słowami.

Ten dział łączy trzy sprawy, o które arkusz pyta osobno, ale zawsze przy okazji tekstu. Słowotwórstwo odpowiada na pytanie, od czego powstał dany wyraz: od którego wyrazu podstawowego, jaką podstawą słowotwórczą i jakim formantem. Słownictwo to zasób słów i relacje między nimi — wyrazy bliskoznaczne, przeciwstawne, wieloznaczne, dawne, nowe i zapożyczone, a także to, czy słowo jest neutralne, czy nacechowane. Frazeologia to stałe połączenia wyrazów, których nie rozumie się dosłownie. W części I arkusza pojawiają się stąd zwykle dwa albo trzy zadania: zamknięte o wyrazie podstawowym lub o rodzinie wyrazów, otwarte o znaczeniu frazeologizmu i dobieranie. Uczniowie tracą tu punkty na dwóch rzeczach: mylą wyraz podstawowy z najdalszym przodkiem w rodzinie, a znaczenie frazeologizmu „wyjaśniają” przez powtórzenie go innymi słowami zamiast podania sensu.

Co dokładnie obowiązuje z tego działu

Wyraz podstawowy, pochodny i formant

Wyraz pochodny powstaje od wyrazu podstawowego. Z podstawowego bierzemy podstawę słowotwórczą i dodajemy formant: przyrostek po niej (nauczyciel + -ka), przedrostek przed nią (pisać, na-pisać), wrostek między dwie podstawy (list-o-nosz). Bywa też formant zerowy, gdy nowy wyraz powstaje przez odcięcie zakończenia: śpiewać, śpiew.

Rodzina wyrazów, rdzeń i oboczności

Rodzinę tworzą wyrazy pokrewne o wspólnym rdzeniu i wspólnym znaczeniu: dom, domek, domostwo, domowy, domownik, bezdomny, udomowić. Rdzeń bywa w nich trochę inny, bo działają oboczności: las i leśny, ręka i rączka, noga i nóżka. Sama podobna cząstka to za mało — „wodzić” i „wódz” nie należą do rodziny wyrazu „woda”.

Wyrazy złożone, skróty i skrótowce

Złożenia mają dwie podstawy spięte wrostkiem (wodospad, gwiazdozbiór), zrosty łączą wyrazy bez wrostka (Białystok, dobranoc), a zestawienia zostają dwoma wyrazami (Boże Narodzenie, panna młoda). Skróty piszemy z kropką (np., itd., prof.), ale bez niej, gdy kończą się ostatnią literą wyrazu (dr, mgr, nr). Skrótowce czytamy literami (PKP) albo jak wyraz (ZUS, NATO).

Synonimy, antonimy, homonimy i wieloznaczność

Synonimy znaczą prawie to samo (ładny, piękny, śliczny), antonimy przeciwnie (wysoki i niski). Wyraz wieloznaczny ma kilka powiązanych znaczeń: korona bywa królewska, korona drzewa i korona zęba. Homonimy tylko brzmią tak samo: „bal” to zabawa taneczna albo gruby pień drewna, „para” to dwie osoby albo woda w stanie lotnym.

Słownictwo dawne, nowe, obce i nacechowane

Archaizmy wyszły z użycia (niewiasta, rumak, jeno), neologizmy dopiero weszły (smartfon, selfie, hejtować). Zapożyczenia przyszły z innych języków: weekend i mecz z angielskiego, ratusz i kelner z niemieckiego, bagaż i fotel z francuskiego. Nacechowanie to zabarwienie słowa — obok neutralnej „twarzy” stoi czuła „buzia” i pogardliwa „gęba”.

Związki frazeologiczne i ich pochodzenie

Frazeologizm to utrwalone połączenie wyrazów o znaczeniu przenośnym. Wyrażenia nie mają czasownika (biały kruk, pięta achillesowa), zwroty mają (umywać ręce, wziąć nogi za pas), frazy mają budowę zdania (Wyszło szydło z worka). Wiele z nich pochodzi z mitologii (stajnia Augiasza), z Biblii (wieża Babel) i z literatury (walka z wiatrakami).

Najczęstsze błędy

Te pomyłki kosztują punkty w zadaniach językowych i w wypracowaniu.

ŹleWyrazem podstawowym dla wyrazu „nauczycielka” jest czasownik „uczyć”.

DobrzeWyrazem podstawowym dla wyrazu „nauczycielka” jest rzeczownik „nauczyciel”.

Wyraz podstawowy to ten, od którego wyraz pochodny powstał bezpośrednio, o jeden krok. „Uczyć” stoi na początku całej rodziny, ale między nim a „nauczycielką” jest jeszcze „nauczyciel”.

ŹleWyraz „wodzić” należy do rodziny wyrazu „woda”.

DobrzeWyraz „wodzić” nie należy do rodziny wyrazu „woda”.

Do jednej rodziny wchodzą wyrazy o wspólnym rdzeniu i wspólnym znaczeniu. „Wodzić”, „wódz” i „przewodnik” dotyczą prowadzenia, nie wody — podobna cząstka jest tu przypadkiem.

ŹleMimo długich przygotowań odniósł porażkę.

DobrzeMimo długich przygotowań poniósł porażkę.

Porażkę i klęskę się ponosi, a sukces odnosi. Wymiana wyrazu w utrwalonym związku to błąd frazeologiczny — liczy się tak samo w zadaniu językowym i w wypracowaniu.

ŹleW każdym bądź razie zdążymy przed ósmą.

DobrzeW każdym razie zdążymy przed ósmą.

To zlepek dwóch poprawnych związków: „w każdym razie” i „bądź co bądź”. Wciśnięcie dodatkowego wyrazu psuje frazeologizm tak samo jak wymiana wyrazu.

Jak arkusz sprawdza ten dział

Zadanie zamknięte

Wyrazem podstawowym dla wyrazu „pisarka” jest wyraz: A. pisać, B. pismo, C. pisarz, D. napisać.

Poprawna odpowiedź to C. „Pisarka” powstała wprost od „pisarz” przez dodanie formantu -ka. Szukaj wyrazu oddalonego o jeden krok, a nie najstarszego w rodzinie.

Zadanie otwarte

Wyjaśnij znaczenie związku frazeologicznego „pięta achillesowa”, a następnie ułóż z nim jedno zdanie, w którym użyjesz go w znaczeniu przenośnym.

Na pełną punktację trzeba oddać dwie rzeczy: znaczenie — czyjś słaby, wrażliwy punkt — i zdanie, które je potwierdza. Wyjaśnienie nie może być przestawieniem tych samych wyrazów.

Dobieranie

Dopasuj związki frazeologiczne do ich źródeł: 1. syzyfowa praca, 2. wieża Babel, 3. walka z wiatrakami. A. Biblia, B. literatura, C. mitologia grecka.

1 — C, 2 — A, 3 — B. Syzyf i stajnia Augiasza to mitologia, wieża Babel i syn marnotrawny to Biblia, a walka z wiatrakami pochodzi z powieści o Don Kichocie.

Uzupełnianie luki

Uzupełnij zdanie wyrazem pochodnym od rzeczownika „sól”, który nazywa naczynie. Użyj odpowiedniej formy: Podaj mi ........., bo zupa jest za mało słona.

Poprawnie: solniczkę. Wyraz musi pasować formą do zdania, tu w bierniku — za mianownik albo za samą podstawę słowotwórczą punktu nie będzie.

Prawda/fałsz

Oceń prawdziwość stwierdzeń. 1. Wyraz „nauczycielka” jest wyrazem pochodnym od wyrazu „nauczyciel”. 2. Wyraz „wodospad” jest zrostem.

1 — prawda, 2 — fałsz. „Wodospad” to złożenie, bo ma dwie podstawy połączone wrostkiem -o-. Zrost powstaje bez wrostka, przez zrośnięcie się wyrazów, jak w „Białystok” i „dobranoc”.

Jak opanować ten dział przed egzaminem

1Przy każdym wyrazie pochodnym zapisuj działanie: nauczyciel + -ka = nauczycielka. Jeśli nie umiesz go zapisać, znaczy to, że wybrałeś zły wyraz podstawowy.
2Sprawdzaj wyraz podstawowy definicją: nauczycielka to kobieta, która jest nauczycielem; leśniczy to człowiek, który pilnuje lasu. Wyraz wchodzący do definicji jest podstawowy.
3Rysuj rodziny wyrazów: rdzeń w środku, wokół osiem do dziesięciu pokrewnych, a z boku osobna kolumna pułapek — wyrazów tylko podobnych, jak „wodzić” przy „wodzie”.
4Ucz się frazeologizmów po trzy rzeczy naraz: postać, znaczenie i własne zdanie. W arkuszu prawie zawsze trzeba ułożyć zdanie, a nie tylko podać definicję.
5Zrób trzy listy frazeologizmów według źródła — mitologia, Biblia, literatura — i powtarzaj je razem z działem o mitach i Biblii, bo arkusz pyta właśnie o pochodzenie.

Najczęstsze pytania

Co to jest wyraz podstawowy, a co pochodny?

Wyraz pochodny powstał od innego wyrazu i jego znaczenie da się wyjaśnić tym innym wyrazem. Ten inny wyraz to wyraz podstawowy. „Leśnik” jest pochodny od „las”, bo leśnik to człowiek pracujący w lesie.

Co to jest formant i jakie są jego rodzaje?

Formant to cząstka dodana do podstawy słowotwórczej, żeby powstał nowy wyraz. Przyrostek stoi po podstawie (dom-ek), przedrostek przed nią (na-pisać), wrostek łączy dwie podstawy w złożeniu (list-o-nosz). Jest też formant zerowy, gdy wyraz powstaje przez odcięcie zakończenia, jak „śpiew” od „śpiewać”.

Co znaczy „syzyfowa praca”?

To praca daremna: taka, która nie ma końca i nie przynosi efektu. Nazwa pochodzi od Syzyfa z mitologii greckiej, skazanego na wtaczanie głazu na górę, z której głaz zawsze spadał. Przykładowe zdanie: sprzątanie pokoju młodszego brata to syzyfowa praca.

Jakie związki frazeologiczne trzeba znać na egzamin ósmoklasisty?

Przede wszystkim te ze źródłem w mitologii, Biblii i literaturze, bo o nie arkusz pyta najczęściej: syzyfowa praca, pięta achillesowa, stajnia Augiasza, puszka Pandory, wieża Babel, syn marnotrawny, umywać ręce, walka z wiatrakami. Do tego popularne zwroty potoczne, na przykład robić z igły widły.