📖Język polskizadania do tekstu w części I i temat wypracowania w części IIczęść I: 25 pkt · wypracowanie: 20 pkt14 zadań

🌲Balladyna

Juliusz Słowacki, „Balladyna” — lektura obowiązkowa na egzaminie ósmoklasisty · jedna z lektur obowiązkowych — może być tekstem w arkuszu albo lekturą do wypracowania

Dwie siostry idą do lasu po maliny, a wraca jedna — i od tej zbrodni zaczyna się droga wiejskiej dziewczyny po koronę. Na egzaminie ta lektura służy głównie do zadań o bohaterach i kolejności wydarzeń oraz do wypracowań o władzy i karze.

„Balladyna” to dramat romantyczny Juliusza Słowackiego, pisany wierszem. Rzecz dzieje się w czasach bajecznych, nad jeziorem Gopło i w okolicach Gniezna — w świecie, który ma przypominać początki państwa polskiego, ale nie jest opowieścią o prawdziwych dziejach. Utwór ma pięć aktów, poprzedza go prolog, a zamyka epilog. Stale nachodzą na siebie dwa porządki: ludzki, czyli chata wdowy, zamek Kirkora i walka o tron w Gnieźnie, oraz fantastyczny, czyli nimfa Goplana i jej służące duchy, Skierka i Chochlik. Na egzaminie ósmoklasisty lektura pojawia się najczęściej w zadaniach o bohaterach, ich relacjach i kolejności zdarzeń, a w wypracowaniu jako przykład do tez o ambicji, władzy i o tym, że zbrodnia wraca do sprawcy. Uczniowie mają dwa stałe kłopoty: gubią kolejność kolejnych zbrodni Balladyny i traktują istoty fantastyczne jak dekorację, choć to one uruchamiają część wydarzeń.

Co trzeba wiedzieć o lekturze

Bohaterowie i ich relacje

Balladyna i Alina to siostry mieszkające z ubogą matką, wdową, w chacie pod lasem. Kirkor jest rycerzem i panem na zamku, Grabiec — wiejskim parobkiem i kochankiem Balladyny. Kostryn dowodzi zamkową strażą, a Pustelnik, dawny król, ukrywa się w lesie i strzeże korony Lecha.

Świat fantastyczny: Goplana, Skierka, Chochlik

Goplana to nimfa jeziora Gopło, zakochana w Grabcu. Skierka i Chochlik są duchami na jej usługach: Skierka wykonuje polecenia życzliwie, Chochlik lubi psocić. Goplana nie jest dobrą wróżką — działa z zazdrości i to ona wysyła Skierkę, żeby sprowadził Kirkora do chaty wdowy.

Dzban malin, czyli zawiązanie akcji

Kirkor przybywa do chaty i nie umie wybrać między siostrami, więc proponuje próbę: żoną zostanie ta, która pierwsza napełni dzban malinami. Alina zbiera szybciej. Balladyna zabija ją w lesie, kłamie o jej zniknięciu i wychodzi za Kirkora.

Sekwencja zbrodni Balladyny

Najpierw ginie Alina. Potem Balladyna wypędza z zamku matkę, bo wstydzi się jej pochodzenia. Zabija Grabca i zabiera mu koronę Lecha. Zdradza Kirkora, który ginie w walce, a wspólnika Kostryna truje, żeby panować samodzielnie. Każda zbrodnia ma usunąć świadka poprzedniej.

Znak na czole i finał

Po zabiciu siostry na czole Balladyny zostaje krwawa plama, której nie da się zmyć — bohaterka zakrywa ją. Jako królowa sądzi pierwsze sprawy: za zabójstwo dziewczyny z lasu sama wydaje wyrok śmierci, więc skazuje siebie. Ginie od pioruna, zanim ktokolwiek zdąży ją ukarać.

Gatunek, budowa i didaskalia

To dramat: nie ma narratora, są dialogi i monologi oraz didaskalia, czyli wskazówki dla teatru. Tekst dzieli się na akty i sceny, a prolog i epilog stoją poza akcją — w epilogu Historyk opowiada słuchaczom dzieje panowania królowej. Widoczne są ślady lektury dramatów Szekspira.

Najczęstsze pomyłki

Te błędy najczęściej kosztują punkty w zadaniach do tej lektury.

ŹleBalladyna zabija Alinę, bo od dawna nienawidzi siostry.

DobrzeZabija ją dlatego, że Alina pierwsza napełniła dzban malinami i to ona zostałaby żoną Kirkora.

Powodem jest chęć awansu, a nie dawna nienawiść. Zadania o motywy postępowania pytają właśnie o ambicję i o to, że siostra stanęła Balladynie na drodze do zamku.

ŹleGoplana za karę zamienia Grabca w kamień.

DobrzeGoplana zamienia Grabca w wierzbę, żeby nie mógł chodzić na spotkania z Balladyną.

To ulubione pytanie zamknięte o świat fantastyczny. Zapamiętaj też powód: nimfa jest zazdrosna, bo kocha Grabca, a on woli Balladynę.

ŹleBalladyna z czasem zmywa plamę z czoła.

DobrzePlamy nie da się usunąć — Balladyna tylko ją zakrywa.

Znak jest w utworze widomym śladem zbrodni i wraca w kolejnych scenach. Napisanie, że bohaterka się go pozbyła, przekreśla sens tego motywu.

ŹleBalladyna zostaje osądzona przez poddanych i stracona.

DobrzeBalladyna sama ogłasza wyrok śmierci na zabójcę Aliny, a zaraz potem ginie rażona piorunem.

Nikt jej nie zdemaskował. Sprawiedliwość dosięga ją z dwóch stron naraz: przez jej własny wyrok i przez piorun, czyli siłę spoza świata ludzi.

Jak arkusz pyta o tę lekturę

Zadanie zamknięte

Wskaż, w jaki sposób ginie tytułowa bohaterka dramatu Juliusza Słowackiego „Balladyna”.

Odpowiedź: ginie rażona piorunem, tuż po tym, jak jako królowa skazała na śmierć zabójcę Aliny, czyli samą siebie. Odpowiedzi w rodzaju „zabija ją Kostryn” są błędne.

Prawda/fałsz

Oceń prawdziwość zdań o „Balladynie”: akcja toczy się w czasach bajecznych; Alina ginie z ręki Grabca; utwór jest dramatem.

Kolejno: prawda, fałsz, prawda. W tym typie zadania nie ma punktów częściowych — jedna zła ocena zabiera cały punkt.

Dobieranie

Dopasuj bohaterów „Balladyny” do ich opisów: Kirkor, Goplana, Kostryn, Pustelnik.

Uzupełnij wszystkie pary. Najczęściej mylone są postacie świata fantastycznego, więc przy Goplanie pamiętaj o jeziorze Gopło i o Skierce oraz Chochliku jako jej sługach.

Zadanie otwarte

Wyjaśnij, dlaczego Balladyna zabija Grabca. W odpowiedzi odwołaj się do jej planów po ślubie z Kirkorem.

Pełna odpowiedź ma dwie części: po co jej korona Lecha, czyli dążenie do władzy, oraz to, że Grabiec znał jej przeszłość. Samo streszczenie sceny nie wystarczy.

Wypracowanie

Czy dążenie do celu usprawiedliwia każdy czyn? Napisz rozprawkę, w której rozważysz ten problem. W argumentacji odwołaj się do „Balladyny” Juliusza Słowackiego oraz do innej lektury obowiązkowej.

Odwołanie musi być konkretne: nazwij bohaterkę, wskaż wydarzenie i pokaż, jak potwierdza twoją tezę. Streszczenie całego utworu nie liczy się jako argument.

Jak powtórzyć tę lekturę przed egzaminem

1Wypisz zbrodnie Balladyny w kolejności i dopisz przy każdej, kogo miała usunąć z drogi. Ta jedna lista odpowiada na większość pytań o przebieg akcji.
2Zrób dwie kolumny: świat ludzi i świat fantastyczny. Po lewej Balladyna, Alina, wdowa, Kirkor, Grabiec, Kostryn, Pustelnik, po prawej Goplana, Skierka i Chochlik.
3Przy każdej postaci zapisz jedno zdanie o tym, czego chce — arkusz pyta o motywy postępowania częściej niż o same wydarzenia.
4Powtórz pojęcia potrzebne przy dramacie: akt, scena, didaskalia, tekst główny i poboczny. Zadania o budowę utworu wracają regularnie.
5Przygotuj dwa gotowe argumenty do wypracowania: o tym, że władza zdobyta zbrodnią nie daje spokoju, i o tym, że jedno kłamstwo pociąga za sobą następne.

Najczęstsze pytania

O czym jest „Balladyna”?

O wiejskiej dziewczynie, która zabija siostrę, żeby wyjść za rycerza Kirkora, a potem popełnia kolejne zbrodnie, aż zdobywa koronę. Równolegle toczy się wątek nimfy Goplany i jej duchów, Skierki i Chochlika. Zakończenie przynosi karę: Balladyna skazuje samą siebie i ginie od pioruna.

Dlaczego Balladyna zabiła Alinę?

Bo przegrała z nią próbę wyznaczoną przez Kirkora: żoną rycerza miała zostać ta z sióstr, która pierwsza napełni dzban malinami. Alina zebrała szybciej, więc Balladyna zabiła ją w lesie i przypisała sobie jej zbiory. Chodziło o awans, nie o dawny konflikt między siostrami.

Czy „Balladyna” jest na egzaminie ósmoklasisty?

Tak, to jedna z lektur obowiązkowych. Fragment może trafić do części I arkusza jako tekst literacki, a cały utwór możesz wykorzystać jako odwołanie w wypracowaniu. Egzamin trwa 150 minut i jest za niego 45 punktów.

Czego uczy „Balladyna”?

Że zbrodnia nie zostaje sama — po pierwszej przychodzą następne, bo trzeba usuwać świadków. Że władza zdobyta w ten sposób nie daje ani spokoju, ani bezpieczeństwa. I że sprawiedliwość dosięga bohaterkę wtedy, gdy wydaje się nietykalna: własnym wyrokiem i piorunem.