📖Język polskizadania w części I arkusza (do tekstów i samodzielne)część I: 25 pkt · błędy językowe obniżają też punktację wypracowania16 zadań

🔤Części mowy i ich odmiana

Kształcenie językowe — gramatyka języka polskiego: części mowy i ich odmiana · sprawdzane w kilku zadaniach każdego arkusza, także pośrednio w wypracowaniu

Dziesięć części mowy, ich kategorie gramatyczne i formy — od przypadka rzeczownika po tryb czasownika i imiesłowy. To dział, który wraca w arkuszu co roku, bo da się go sprawdzić krótkim, precyzyjnym zadaniem.

Fleksja, czyli odmiana wyrazów, to najbardziej „techniczna” część egzaminu z polskiego — i dlatego najłatwiejsza do opanowania na pewny punkt. Obowiązuje cię pełny podział na dziesięć części mowy: pięć odmiennych (rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek) i pięć nieodmiennych (przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła, wykrzyknik). Do tego kategorie gramatyczne: przypadek, liczba i rodzaj przy rzeczowniku oraz przymiotniku, a przy czasowniku osoba, liczba, czas, tryb, aspekt i strona. Osobny, zawsze trudny punkt to imiesłowy — przymiotnikowe i przysłówkowe. Arkusz pyta o ten dział na trzy sposoby: każe rozpoznać część mowy wyrazu w zdaniu, podać albo nazwać jego formę, czasem przekształcić zdanie. Największy kłopot sprawia uczniom rozpoznawanie części mowy po znaczeniu zamiast po pytaniu i funkcji w zdaniu oraz mylenie imiesłowu przysłówkowego z przymiotnikowym.

Co dokładnie obowiązuje z tego działu

Dziesięć części mowy: odmienne i nieodmienne

Odmienne: rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik, zaimek. Nieodmienne: przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła, wykrzyknik. O przynależności decyduje pytanie, na które wyraz odpowiada, i jego funkcja w zdaniu, a nie znaczenie — „bieg” to rzeczownik, choć nazywa czynność.

Rzeczownik: przypadek, liczba, rodzaj

Siedem przypadków (mianownik, dopełniacz, celownik, biernik, narzędnik, miejscownik, wołacz) i dwie liczby. Rodzaj rzeczownika jest stały: w liczbie pojedynczej męski, żeński lub nijaki, w mnogiej męskoosobowy albo niemęskoosobowy. Musisz umieć nazwać formę, nie tylko ją utworzyć.

Przymiotnik, liczebnik i stopniowanie

Przymiotnik odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje, dopasowując się do rzeczownika. Stopniuje się prosto (ładny, ładniejszy, najładniejszy), opisowo (bardziej znany) lub nieregularnie (dobry, lepszy, najlepszy). Liczebniki dzielimy na główne, porządkowe, zbiorowe, ułamkowe i nieokreślone.

Czasownik: osoba, czas, tryb, aspekt, strona

Osoba i liczba, trzy czasy, trzy tryby (oznajmujący, rozkazujący, przypuszczający), aspekt dokonany albo niedokonany, strona czynna i bierna. W czasie przeszłym i w trybie przypuszczającym czasownik ma też rodzaj — dlatego mówimy „zrobiłabym”, a nie „zrobiłbym”, gdy mówi dziewczyna.

Imiesłowy przymiotnikowe i przysłówkowe

Przymiotnikowe odmieniają się jak przymiotniki: czynny na -ący (biegnący), bierny na -ny, -ony, -ty (napisany, zrobiony, umyty). Przysłówkowe są nieodmienne: współczesny na -ąc (idąc), uprzedni na -łszy, -wszy (zjadłszy, napisawszy). Uprzedni tworzy się tylko od czasowników dokonanych.

Zaimki i wyrazy nieodmienne

Zaimki dzielimy według zastępowanej części mowy: rzeczowne (ja, kto), przymiotne (mój, ten), liczebne (ile, tyle) i przysłowne (tam, wtedy) — te ostatnie się nie odmieniają. Przyimek łączy się z rzeczownikiem, spójnik łączy zdania, partykuła (nie, czy, -by) zmienia sens, wykrzyknik wyraża emocję.

Najczęstsze błędy

Te pomyłki kosztują punkty w zadaniach językowych i w wypracowaniu.

ŹlePoszłem wczoraj na trening.

DobrzePoszedłem wczoraj na trening.

W rodzaju męskim czasu przeszłego temat brzmi „poszedł-”: poszedłem, poszedłeś, poszedł. Formy z „-szł-” należą do rodzaju żeńskiego i niemęskoosobowego: poszłam, poszła, poszły.

ŹleChciałbym wziąść udział w konkursie.

DobrzeChciałbym wziąć udział w konkursie.

Bezokolicznik tego czasownika brzmi „wziąć”. Końcówka „-ść” przychodzi z analogii do „iść” i „znaleźć”, ale tu jest błędem — także w formach pochodnych: wzięłam, wzięliśmy.

ŹleTen odcinek był bardziej ciekawszy od poprzedniego.

DobrzeTen odcinek był ciekawszy od poprzedniego.

Stopień wyższy tworzy się albo przyrostkiem „-szy”, albo wyrazem „bardziej” — nigdy obydwoma naraz. Tak samo błędne jest „najbardziej najlepszy”.

ŹleWracając ze szkoły, zaczął padać deszcz.

DobrzeKiedy wracałem ze szkoły, zaczął padać deszcz.

Imiesłów przysłówkowy wymaga, żeby obie czynności wykonywała ta sama osoba. Tutaj wracałeś ty, a padał deszcz — więc trzeba użyć zdania podrzędnego z „kiedy”.

Jak arkusz sprawdza ten dział

Zadanie zamknięte

W którym zdaniu wyraz zapisany wielkimi literami jest przysłówkiem? A. Zadanie okazało się ŁATWE. B. Rozwiązałem je ŁATWO. C. Wybrałem ŁATWIEJSZY wariant. D. ŁATWOŚĆ tego zadania mnie zaskoczyła.

Poprawna odpowiedź to B. Przysłówek odpowiada na pytanie jak? i określa czasownik. W zdaniach A i C wyrazy określają rzeczownik, więc są przymiotnikami, w D mamy rzeczownik.

Dobieranie

Przeczytaj zdanie: „Och, czterej chłopcy czekali przed bramą, lecz nikt po nich nie przyszedł”. Dopasuj wyrazy OCH, CZTEREJ, PRZED, LECZ do nazw części mowy: przyimek, spójnik, liczebnik, wykrzyknik, przysłówek.

Och — wykrzyknik, czterej — liczebnik, przed — przyimek, lecz — spójnik. Nazwa „przysłówek” zostaje niewykorzystana: w zadaniach na dobieranie zwykle jest o jedną odpowiedź za dużo, więc nie dopasowuj jej na siłę.

Zadanie otwarte

Uzupełnij zdanie odpowiednią formą rzeczownika „przyjaciel”, a następnie nazwij użyty przypadek i liczbę. Na biwak pojechałem z trzema ......... .

Poprawna forma to „przyjaciółmi” — narzędnik liczby mnogiej. Ten rzeczownik odmienia się nietypowo (przyjaciele, przyjaciół, przyjaciołom, przyjaciółmi, przyjaciołach), więc końcówka „-ami” tu nie wystąpi. Jeśli polecenie każe nazwać formę, sama forma to za mało na komplet punktów.

Prawda/fałsz

Oceń prawdziwość stwierdzeń. 1. Imiesłów przysłówkowy uprzedni tworzy się od czasowników dokonanych. 2. Przysłówek odmienia się przez przypadki. 3. Rzeczownik odmienia się przez rodzaje.

1 — prawda (przeczytawszy od przeczytać, zjadłszy od zjeść). 2 — fałsz: przysłówek jest nieodmienny, choć część przysłówków się stopniuje (szybko, szybciej, najszybciej). 3 — fałsz: rzeczownik ma rodzaj na stałe, odmienia się przez przypadki i liczby.

Przekształcenie

Przekształć zdanie tak, aby czasownik wystąpił w stronie biernej. Uczniowie przygotowali dekoracje na apel.

Poprawnie: „Dekoracje na apel zostały przygotowane przez uczniów”. W stronie biernej wykonawca czynności wchodzi do wyrażenia z przyimkiem „przez”, a orzeczenie składa się z formy czasownika zostać albo być i imiesłowu przymiotnikowego biernego. Aspekt musi się zgadzać: przygotowali — zostały przygotowane.

Jak opanować ten dział przed egzaminem

1Zrób jedną tabelę dziesięciu części mowy z trzema kolumnami: pytanie, przykład, czy się odmienia. Przy każdym zadaniu sprawdzaj wyraz tą tabelą, zamiast zgadywać ze znaczenia.
2Ćwicz rozpoznawanie na zdaniach, nie na luźnych wyrazach — ten sam wyraz bywa różną częścią mowy: w zdaniu „Jest zimno” to przysłówek, w zdaniu „Zimno dokuczało nam przez całą noc” rzeczownik.
3Odmieniaj na głos przez przypadki wyrazy o nieregularnej odmianie: przyjaciel, ksiądz, człowiek, ręka, oko, ucho, tydzień. To z nich bank zadań najczęściej robi lukę do uzupełnienia.
4Imiesłowy ćwicz parami czasowników. Od niedokonanego „czytać” utworzysz czytający, czytany i czytając; od dokonanego „przeczytać” — przeczytany i przeczytawszy. Zobaczysz od razu, której formy nie da się utworzyć.
5Gdy polecenie każe nazwać formę, podawaj komplet kategorii: przy rzeczowniku przypadek, liczbę i rodzaj, przy czasowniku osobę, liczbę, czas i tryb. Połowa opisu to zwykle połowa punktów albo zero.

Najczęstsze pytania

Jakie są części mowy odmienne i nieodmienne?

Odmienne jest pięć: rzeczownik, czasownik, przymiotnik, liczebnik i zaimek. Nieodmienne też pięć: przysłówek, przyimek, spójnik, partykuła i wykrzyknik. Wyjątek do zapamiętania: zaimki przysłowne (tam, wtedy, jak) należą do zaimków, ale się nie odmieniają.

Co to jest imiesłów i jakie są jego rodzaje?

Imiesłów to forma czasownika, która przejmuje cechy innej części mowy. Przymiotnikowe odmieniają się jak przymiotniki: czynny kończy się na -ący (śpiewający), bierny na -ny, -ony lub -ty (zapisany, zrobiony, umyty). Przysłówkowe są nieodmienne: współczesny na -ąc (śpiewając), uprzedni na -łszy albo -wszy (zaśpiewawszy).

Jak odróżnić przysłówek od przymiotnika?

Zadaj pytanie i sprawdź, co wyraz określa. Przymiotnik odpowiada na pytania jaki? jaka? jakie? i określa rzeczownik, więc dopasowuje się do niego formą. Przysłówek odpowiada na pytania jak? gdzie? kiedy?, określa czasownik i w ogóle się nie odmienia. Porównaj: „szybki bieg” i „biegł szybko”.

Czy na egzaminie ósmoklasisty jest gramatyka?

Tak. W części I arkusza, obok zadań do tekstu literackiego i nieliterackiego, znajdziesz kilka zadań czysto językowych — o części mowy, formę wyrazu albo przekształcenie zdania. Gramatyka liczy się też pośrednio w części II: błędy fleksyjne obniżają ocenę języka w wypracowaniu.