📖Język polskizadania do tekstu w części I i temat wypracowania w części IIczęść I: 25 pkt · wypracowanie: 20 pkt14 zadań

🏰Zemsta

Aleksander Fredro, „Zemsta” — lektura obowiązkowa na egzaminie ósmoklasisty · jedna z lektur obowiązkowych — może być tekstem w arkuszu albo lekturą do wypracowania

Komedia Aleksandra Fredry o dwóch sąsiadach, którzy dzielą jeden zamek i nie potrafią się dogadać. Na egzaminie wraca w zadaniach o bohaterach i jako przykład do wypracowania o konflikcie, uporze i pojednaniu.

„Zemsta” to komedia w czterech aktach, napisana wierszem — trzynastozgłoskowcem z rymami. Nie ma tu narratora: wszystkiego dowiadujesz się z dialogów i z didaskaliów, czyli tekstu pobocznego. Akcja mieści się w jednym miejscu i w krótkim czasie: w starym zamku, którego jedną część zajmuje porywczy Cześnik Maciej Raptusiewicz, a drugą cichy i wyrachowany Rejent Milczek. Iskrą do awantury jest mur graniczny, ale prawdziwym paliwem sporu jest duma obu sąsiadów. Obok kłótni biegnie wątek miłosny: Klara, synowica Cześnika, i Wacław, syn Rejenta. Fredro miał się zainspirować aktami dawnego procesu o zamek w Odrzykoniu. W arkuszu ta lektura pojawia się dwojako — jako fragment tekstu literackiego w części I albo jako utwór, do którego odwołujesz się w wypracowaniu. Najwięcej kłopotu sprawia uczniom mylenie pokrewieństw bohaterów i branie cichego Rejenta za postać łagodną.

Co trzeba wiedzieć o lekturze

Bohaterowie i ich relacje

Cześnik Maciej Raptusiewicz jest opiekunem Klary, swojej synowicy, i szuka żony — myśli o wdowie Podstolinie, czyli Hannie Czepiersińskiej. Rejent Milczek jest ojcem Wacława. Klara i Wacław się kochają. Papkin służy Cześnikowi za posłańca, Dyndalski jest jego starym marszałkiem dworu.

Nazwiska mówiące i sposób mówienia

Raptusiewicz pochodzi od raptusa, człowieka wybuchowego; Milczek — od milczenia i skrywania zamiarów. Każdy mówi inaczej: Cześnik rzuca rozkazy i powtarza wciąż to samo powiedzonko, Rejent wtrąca pobożne formuły, Papkin przechwala się czynami, których nie dokonał. W dramacie to język charakteryzuje postać.

Czas, miejsce i przyczyna sporu

Cała akcja toczy się w jednym zamku, podzielonym między dwóch właścicieli, i zamyka w krótkim czasie. Bezpośrednią przyczyną awantury jest mur graniczny: Rejent posyła robotników, żeby go naprawili, a ludzie Cześnika ich przepędzają. Rejent odpowiada nie szablą, lecz pozwem i świadkami.

Najważniejsze wydarzenia

Cześnik szuka żony i wysyła Papkina z wyzwaniem do sąsiada. Rejent postanawia ożenić Wacława z Podstoliną, żeby pokrzyżować plany Cześnika. Ten w odwecie dyktuje Dyndalskiemu list, który ma doprowadzić do potajemnego ślubu Wacława z Klarą. Ślub młodych kończy spór — sąsiedzi się godzą.

Budowa dramatu i komizm

Utwór dzieli się na akty i sceny, a tekst — na główny (dialogi i monologi) oraz poboczny (didaskalia). Komizm ma trzy źródła: postaci z przesadnymi cechami, sytuacji (pomyłki, podsłuchiwanie, pojedynek, do którego nie dochodzi) i słowa (przechwałki, powtarzane zwroty, dyktowanie listu).

Do wypracowania: co ta lektura udowadnia

Pasuje do tematów o konflikcie i pojednaniu, o uporze, który ośmiesza człowieka, i o miłości silniejszej od waśni dorosłych. Przy temacie o bohaterze komicznym najlepszym przykładem jest Papkin. Zawsze podawaj imię bohatera i konkretną scenę, nie samo streszczenie.

Najczęstsze pomyłki

Te błędy najczęściej kosztują punkty w zadaniach do tej lektury.

Źle„Zemsta” to opowiadanie albo powieść pisana prozą.

DobrzeTo komedia — utwór dramatyczny, napisany wierszem i podzielony na cztery akty.

Nie ma tu narratora ani opisów świata podanych wprost. Wszystko wynika z wypowiedzi bohaterów i z didaskaliów, a zadania często sprawdzają właśnie tę różnicę.

ŹleRejent Milczek jest spokojny i łagodny, bo mówi cicho.

DobrzeRejent tylko udaje pokorę — działa podstępnie i konsekwentnie szkodzi sąsiadowi.

Cichy ton to jego maska. Zamiast się bić, zbiera świadków, pisze pozew i próbuje ożenić syna wbrew jego uczuciom, żeby zaszkodzić Cześnikowi.

ŹleSąsiedzi kłócą się o rękę Podstoliny.

DobrzeAwanturę wywołuje mur graniczny, a rywalizacja o Podstolinę pojawia się później.

Zadania zamknięte lubią dystraktory, które opisują wydarzenia prawdziwe, ale późniejsze. Pytanie o bezpośrednią przyczynę dotyczy naprawy muru i przepędzenia robotników.

ŹlePapkin jest dzielnym rycerzem, który pomaga Cześnikowi wygrać spór.

DobrzePapkin to samochwał i tchórz — jego opowieści o własnych czynach są zmyślone.

W niebezpieczeństwie natychmiast traci odwagę, a gdy uwierzy, że został otruty, pisze testament. To postać komiczna, nie wzór bohatera.

Jak arkusz pyta o tę lekturę

Zadanie zamknięte

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Bezpośrednią przyczyną awantury między Cześnikiem a Rejentem jest A. starania obu o rękę Podstoliny, B. naprawa muru granicznego, C. przyjazd Wacława do zamku, D. list podyktowany Dyndalskiemu.

Jedna odpowiedź, bez uzasadnienia. Sprawdź, czy pozostałe wersje nie opisują zdarzeń późniejszych — one też są prawdziwe, ale nie są przyczyną.

Prawda/fałsz

Oceń prawdziwość stwierdzeń. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jeśli jest fałszywe. 1. Wacław jest synem Rejenta Milczka. 2. Klara jest córką Cześnika. 3. Akcja toczy się w zamku podzielonym między dwóch właścicieli.

Każde zdanie oceniasz osobno, a punkt bywa przyznawany za komplet. Zdanie o Klarze jest fałszywe — Cześnik jest jej stryjem i opiekunem.

Dobieranie

Do każdego bohatera dobierz cechę, która go charakteryzuje. Bohaterowie: Cześnik, Rejent, Papkin. Cechy: A. porywczość, B. tchórzliwość ukryta pod przechwałkami, C. obłuda i wyrachowanie, D. nieśmiałość.

Cech jest więcej niż bohaterów — jedna zostaje niewykorzystana. Nie zostawiaj pustych pól, bo za brak odpowiedzi nie dostaniesz punktu.

Zadanie otwarte

Wyjaśnij, na jaką cechę bohatera wskazuje nazwisko Milczek. W uzasadnieniu odwołaj się do jednego zachowania Rejenta.

Pełna odpowiedź ma dwie części: nazwanie cechy i przykład z utworu. Samo „bo jest cichy” daje najwyżej połowę punktów, bo brakuje odwołania do zdarzenia.

Wypracowanie

Czy warto dążyć do zgody, nawet gdy uważamy, że mamy rację? Napisz rozprawkę, w której rozważysz problem i uzasadnisz swoje stanowisko. W argumentacji odwołaj się do „Zemsty” Aleksandra Fredry oraz do innego utworu literackiego. Twoja praca powinna liczyć co najmniej 200 wyrazów.

Odwołanie do lektury obowiązkowej punktuje się tylko wtedy, gdy przywołasz konkretne wydarzenie albo zachowanie bohatera. Sama wzmianka o tytule i nazwisku autora nie wystarczy.

Jak powtórzyć tę lekturę przed egzaminem

1Zrób tabelę sześciu postaci: imię i nazwisko, kim jest dla pozostałych, dwie cechy i jedna scena, która je potwierdza. Zadania na dobieranie oraz prawda/fałsz sprawdzają dokładnie te informacje.
2Wypisz wydarzenia akt po akcie, po dwa–trzy zdania na akt. Dzięki temu odróżnisz przyczynę sporu od jego późniejszych skutków, a właśnie o to pyta większość zadań zamkniętych.
3Przejrzyj didaskalia w kilku scenach i sprawdź, co mówią o ruchu, geście i nastroju bohaterów. W zadaniach do fragmentu dramatu tekst poboczny bywa jedynym źródłem odpowiedzi.
4Ćwicz rozpoznawanie mówiącego: zasłoń imiona przy replikach i zgadnij po sposobie mówienia, kto wypowiada daną kwestię. To najszybszy sposób na utrwalenie charakterystyki postaci.
5Przygotuj trzy gotowe przykłady do wypracowania — jeden o uporze, jeden o podstępie, jeden o pogodzeniu się — i zapisz każdy jednym zdaniem, z nazwiskiem bohatera.

Najczęstsze pytania

O czym jest „Zemsta” Aleksandra Fredry?

O sporze dwóch sąsiadów, którzy mieszkają w jednym zamku i nie potrafią się dogadać. Porywczy Cześnik chce się mścić szablą, a wyrachowany Rejent — pozwem i podstępem. Równolegle rozwija się miłość Klary i Wacława, która na końcu godzi obie strony.

Kto jest głównym bohaterem „Zemsty”?

Nie ma jednego. Akcję napędzają dwaj przeciwnicy: Cześnik Maciej Raptusiewicz i Rejent Milczek. Gdy zadanie pyta o jednego bohatera, zwykle chodzi o Cześnika, bo to on obmyśla zemstę i dyktuje list. Papkin jest postacią najbardziej komiczną, ale nie głównym bohaterem.

Czy „Zemsta” jest lekturą obowiązkową na egzaminie ósmoklasisty?

Tak. Może pojawić się jako fragment tekstu literackiego w części I arkusza albo jako lektura, do której odwołujesz się w wypracowaniu. Trzeba znać bohaterów, ich relacje i kolejność wydarzeń, bo zadania sprawdzają szczegóły, a nie ogólne wrażenia.

Dlaczego „Zemsta” to komedia?

Bo ma rozśmieszać, a konflikt kończy się dobrze: zgodą i ślubem. Śmieszą przesadne cechy bohaterów, ich sposób mówienia i sytuacje, w których plany obracają się przeciwko pomysłodawcom. Rodzaj literacki tego utworu to dramat, a komedia jest jego gatunkiem.