📖Język polskizadania w części I arkusza (do tekstów i samodzielne)część I: 25 pkt · błędy językowe obniżają też punktację wypracowania15 zadań

🧩Składnia — zdanie i wypowiedzenie

Kształcenie językowe — składnia · sprawdzane w kilku zadaniach każdego arkusza, także pośrednio w wypracowaniu

Składnia to budowa wypowiedzeń: części zdania i sposoby łączenia zdań składowych. Na egzaminie wraca w zadaniach o rodzaju zdania złożonego, o funkcji wyrazu i w poleceniach na przekształcanie.

Składnia zajmuje się budową wypowiedzeń: tym, z jakich części składa się zdanie i jak zdania składowe łączą się ze sobą. To jeden z najczęściej sprawdzanych działów nauki o języku — wraca w zadaniach zamkniętych o rodzaju zdania złożonego, w dobieraniu typów zdań podrzędnych, w poleceniach „przekształć, zachowując sens” i w ocenie prawda/fałsz o funkcji wyrazu w zdaniu. Materiał językowy bierze się zwykle z tekstu, który właśnie przeczytałeś, więc odpowiedzi nie da się zgadnąć bez znajomości terminów. Składnia pracuje też poza samymi zadaniami: przecinki w zdaniu złożonym i poprawnie zbudowany imiesłowowy równoważnik decydują o punktach za język i interpunkcję w wypracowaniu. Największy kłopot sprawiają trzy rzeczy: mylenie dopełnienia z okolicznikiem, nazywanie rodzaju zdania złożonego po samym spójniku zamiast po pytaniu oraz imiesłów odniesiony do innego wykonawcy niż czasownik w zdaniu głównym.

Co dokładnie obowiązuje z tego działu

Wypowiedzenie, zdanie i równoważnik zdania

Wypowiedzenie to każda zamknięta całość — kończy je kropka, pytajnik albo wykrzyknik. Jeśli ma osobową formę czasownika, jest zdaniem; jeśli jej nie ma, jest równoważnikiem zdania. Równoważników pełno w nagłówkach, ogłoszeniach i zakazach: „Wstęp wolny”, „Zbiórka o ósmej przed szkołą”.

Podmiot i orzeczenie

Orzeczenie bywa czasownikowe albo imienne — łącznik być, zostać, stać się plus orzecznik, jak w zdaniu „Kuba został kapitanem”. Podmiot nie zawsze stoi w mianowniku i nie zawsze jest widoczny: bywa domyślny („Wróciliśmy późno”), szeregowy („Ola i Kuba”) oraz logiczny, w dopełniaczu („Brakuje wody”).

Przydawka, dopełnienie, okolicznik

Przydawka określa rzeczownik (jaki? który? czyj? ile?), dopełnienie określa czasownik i odpowiada na pytania przypadków zależnych, a okolicznik mówi, gdzie, kiedy, jak, po co i dlaczego coś się dzieje. Zdanie bez określeń jest nierozwinięte („Ptaki odleciały”), z choćby jednym — rozwinięte.

Zdania złożone współrzędnie

Zdania współrzędne są równorzędne: nie da się zadać pytania od jednego do drugiego. Rodzaj rozpoznasz po spójniku i po sensie — łączne (i, oraz, ani), rozłączne (albo, lub, bądź), przeciwstawne (ale, lecz, jednak, natomiast) oraz wynikowe (więc, toteż, dlatego).

Zdania złożone podrzędnie i wykres zdania

Tu jedno zdanie określa drugie, więc da się zadać pytanie od nadrzędnego do podrzędnego — i po tym pytaniu nazywasz typ: podmiotowe, orzecznikowe, przydawkowe, dopełnieniowe i okolicznikowe (miejsca, czasu, sposobu, celu, przyczyny, warunku, przyzwolenia, stopnia). Na wykresie zdanie podrzędne rysujesz pod nadrzędnym, ze strzałką i pytaniem, a współrzędne — obok siebie, na jednym poziomie.

Imiesłowowy równoważnik i mowa zależna

Imiesłowowy równoważnik skraca zdanie podrzędne do imiesłowu przysłówkowego: współczesnego na -ąc przy czynnościach jednoczesnych, uprzedniego na -wszy, -łszy przy wcześniejszej. Osobna umiejętność to zamiana mowy niezależnej, czyli dosłownego przytoczenia po dwukropku i w cudzysłowie, na mowę zależną ze spójnikiem że, żeby albo czy.

Najczęstsze błędy

Te pomyłki kosztują punkty w zadaniach językowych i w wypracowaniu.

ŹleWracając ze szkoły, zaczął padać deszcz.

DobrzeKiedy wracałem ze szkoły, zaczął padać deszcz.

Imiesłowowy równoważnik wolno zbudować tylko wtedy, gdy obie czynności wykonuje ten sam podmiot. Tutaj deszcz nie wracał ze szkoły, więc równoważnika użyć się nie da — trzeba zwykłego zdania podrzędnego okolicznikowego czasu.

ŹlePowiedział że wróci przed ósmą.

DobrzePowiedział, że wróci przed ósmą.

Zdanie podrzędne zawsze oddzielamy przecinkiem. Przed spójnikami że, żeby, aby, bo, ponieważ, gdy, jeśli, choć i przed zaimkiem który stawiasz go bez wyjątku, a zdanie wtrącone zamykasz przecinkami z obu stron.

ŹleOla odrobiła lekcje, i poszła na trening.

DobrzeOla odrobiła lekcje i poszła na trening.

Przed pojedynczym i, oraz, lub, albo, ani, czy łączącym zdania współrzędne przecinka nie ma. Stawiasz go dopiero przed spójnikiem powtórzonym: „Ani nie zadzwonił, ani nie napisał”.

ŹleTomek powiedział, że zaraz wracam.

DobrzeTomek powiedział, że zaraz wraca.

W mowie zależnej przytoczenie opowiadasz z własnego punktu widzenia, więc osoba czasownika i zaimki muszą się zmienić. Forma pierwszoosobowa zostaje tylko w mowie niezależnej, po dwukropku i w cudzysłowie.

Jak arkusz sprawdza ten dział

Zadanie zamknięte

Które wypowiedzenie jest równoważnikiem zdania? A. Uczniowie wrócili z wycieczki. B. Powrót z wycieczki o osiemnastej. C. Kiedy wrócicie z wycieczki? D. Wycieczka była udana.

Odpowiedź B — jako jedyne nie ma osobowej formy czasownika. Pytanie (C) też jest zdaniem, bo ma orzeczenie; o typie wypowiedzenia decyduje orzeczenie, a nie znak na końcu.

Zadanie zamknięte

Jaką funkcję w zdaniu „Na szkolnym korytarzu Adam czytał GŁOŚNO wiersz” pełni wyraz zapisany wielkimi literami?

To okolicznik sposobu — odpowiada na pytanie „jak?” i określa orzeczenie. Dla porównania: „wiersz” jest dopełnieniem (czytał co?), a „szkolnym” przydawką (na korytarzu jakim?).

Prawda/fałsz

Oceń prawdziwość stwierdzeń o wypowiedzeniu „Zosia nie przyszła na próbę, ponieważ zgubiła klucze”. 1. Jest to zdanie złożone współrzędnie przeciwstawne. 2. Zdanie podrzędne odpowiada na pytanie „dlaczego?”.

Pierwsze stwierdzenie jest fałszywe, drugie prawdziwe. To zdanie złożone podrzędnie z podrzędnym okolicznikowym przyczyny — spójnik „ponieważ” nigdy nie łączy zdań współrzędnych.

Dobieranie

Dopasuj każde wypowiedzenie do typu zdania podrzędnego: A. Nie wiem, kiedy przyjedzie autobus. B. Kupiłam kurtkę, która ma kaptur. C. Mówiliśmy ciszej, żeby nikt nas nie usłyszał.

A — dopełnieniowe (nie wiem czego?), B — przydawkowe (kurtkę jaką?), C — okolicznikowe celu (mówiliśmy po co?). Pytanie zadajesz od zdania nadrzędnego, nie od spójnika — dlatego A mimo słowa „kiedy” nie jest zdaniem okolicznikowym czasu.

Zadanie otwarte

Przekształć wypowiedzenie „Kiedy wrócił do domu, od razu zabrał się do pracy” tak, aby zawierało imiesłowowy równoważnik zdania.

Poprawnie: „Wróciwszy do domu, od razu zabrał się do pracy”. Czynność jest wcześniejsza, więc potrzebny jest imiesłów uprzedni na -wszy, wykonawca obu czynności musi być ten sam, a równoważnik oddzielasz przecinkiem.

Jak opanować ten dział przed egzaminem

1Każde wypowiedzenie sprawdzaj dwoma pytaniami po kolei: czy jest w nim osobowa forma czasownika (zdanie czy równoważnik) i ile jest orzeczeń. Tyle orzeczeń, tyle zdań składowych — to jedyny pewny sposób liczenia.
2Rodzaju zdania złożonego nie nazywaj po spójniku, tylko po pytaniu. Da się zapytać od jednego zdania do drugiego — jest podrzędne; nie da się — jest współrzędne. Nazwę rodzaju dobierasz dopiero w drugim kroku.
3Wypisz spójniki w czterech kolumnach: łączne, rozłączne, przeciwstawne, wynikowe. Ucz się ich jak listy słówek — to najszybsza droga do rozpoznawania zdań współrzędnych w zadaniach zamkniętych.
4Rysuj wykresy nawet wtedy, gdy polecenie tego nie wymaga: ponumeruj zdania składowe, zaznacz spójniki i poprowadź strzałkę z pytaniem od nadrzędnego do podrzędnego. Na rysunku od razu widać, czy zdania stoją na jednym poziomie.
5Ćwicz przekształcenia w obie strony — zdanie pojedyncze na złożone podrzędne i zdanie podrzędne na imiesłowowy równoważnik. Przy każdym przecinku mów sobie, jaka reguła go uzasadnia: to ta sama umiejętność, która chroni punkty za interpunkcję w wypracowaniu.

Najczęstsze pytania

Czym różni się zdanie od równoważnika zdania?

Zdanie ma orzeczenie, czyli osobową formę czasownika: „Uczniowie wracają z wycieczki”. Równoważnik zdania orzeczenia nie ma: „Powrót z wycieczki o osiemnastej”. Oba są wypowiedzeniami i oba mogą stać samodzielnie — decyduje wyłącznie obecność orzeczenia, a nie długość ani znak interpunkcyjny na końcu.

Jak odróżnić zdanie złożone współrzędnie od podrzędnego?

Spróbuj zadać pytanie od jednego zdania składowego do drugiego. Jeśli się da — na przykład „nie przyszedł dlaczego? bo zachorował” — zdanie jest złożone podrzędnie. Jeśli oba zdania są równorzędne i pytania postawić się nie da, jest złożone współrzędnie. Spójnik podpowiada, ale sam nie rozstrzyga.

Kiedy stawiamy przecinek przed „i”?

Przed pojedynczym „i”, „oraz”, „lub”, „albo”, „ani”, „czy” łączącym zdania współrzędne przecinka nie stawiamy. Pojawia się dopiero przed spójnikiem powtórzonym: „Ani nie zadzwonił, ani nie napisał”. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy tuż przed „i” kończy się zdanie wtrącone.

Co to jest imiesłowowy równoważnik zdania?

To zdanie podrzędne skrócone do imiesłowu przysłówkowego, na przykład „Czekając na autobus, powtarzał słówka”. Imiesłowu współczesnego na -ąc używasz przy czynnościach równoczesnych, uprzedniego na -wszy, -łszy przy czynności wcześniejszej. Obie czynności musi wykonywać ta sama osoba, a równoważnik zawsze oddzielasz przecinkiem.