📖Język polskizadania do tekstów w części I arkuszaczęść I: 25 pkt13 zadań

✨Środki stylistyczne

Kształcenie literackie i kulturowe — Środki stylistyczne · podstawa większości zadań w części I

Epitet, porównanie, przenośnia, uosobienie i kilkanaście innych nazw — a przy każdej pytanie, na którym najłatwiej stracić punkt: po co autor tego środka użył.

Środki stylistyczne to narzędzia, którymi autor buduje obraz, nastrój i rytm tekstu. Na egzaminie ósmoklasisty pojawiają się przede wszystkim w części I — przy tekście literackim, najczęściej przy wierszu, ale zdarzają się też przy nieliterackim: reklama i przemówienie również korzystają z przenośni i pytań retorycznych. Arkusz rzadko poprzestaje na samej nazwie. Typowe polecenie brzmi: wypisz środek i wyjaśnij, jaką pełni funkcję — i to druga część zabiera najwięcej punktów, bo trudniej napisać, po co środek został użyty, niż go rozpoznać. Druga kosztowna trudność to pary bliźniacze: porównanie i przenośnia, uosobienie i ożywienie, apostrofa i wykrzyknienie, symbol i alegoria. Nauka polega więc na dwóch rzeczach naraz — na pewnym rozróżnianiu nazw i na dopisaniu jednego zdania o tym, co dany środek robi z tekstem.

Czego wymaga ten dział

Epitet, porównanie, przenośnia

Epitet to określenie, które dokłada do rzeczownika obraz albo ocenę: zmęczony dom, gorzki wiatr. Porównanie zestawia dwie rzeczy przez łącznik jak, jakby, niczym: milczał jak zamknięta szuflada. Przenośnia łączy wyrazy bez łącznika i tworzy z nich nowy sens: cisza usiadła między nami.

Uosobienie, ożywienie, onomatopeja

Uosobienie nadaje rzeczy lub zjawisku cechy człowieka: rzeka opowiadała o swoich źródłach. Ożywienie nadaje tylko cechy istoty żywej: wiatr biegł przez łąkę. Onomatopeja naśladuje dźwięk samym brzmieniem wyrazu: chlup, trzask, szeleścić, bzyczeć. Dwa pierwsze ożywiają świat przedstawiony, trzeci pozwala tekst usłyszeć.

Wyliczenie, powtórzenie, anafora

Wyliczenie ustawia obok siebie kilka elementów — plecak, bidon, latarka, mapa — i pokazuje, jak czegoś jest dużo. Powtórzenie wraca do tego samego wyrazu, żeby go wzmocnić. Anafora to powtórzenie na początku kolejnych wersów albo zdań; buduje rytm i nacisk.

Apostrofa, pytanie retoryczne, wykrzyknienie

Apostrofa to uroczysty zwrot do adresata, zwykle w wołaczu: wakacje, wróćcie do mnie choć na jeden dzień. Pytanie retoryczne nie czeka na odpowiedź, tylko zmusza do myślenia. Wykrzyknienie to zdanie wyrzucone z emocją, bez adresata. Wszystkie trzy podnoszą temperaturę tekstu i kierują go ku odbiorcy.

Hiperbola, kontrast, ironia, neologizm

Hiperbola wyolbrzymia: czekałem na ten list sto lat. Kontrast zestawia przeciwieństwa — na jednym brzegu grało wesele, na drugim stała pusta łódka. Ironia mówi coś odwrotnego, niż naprawdę myśli. Neologizm to wyraz wymyślony na potrzeby tekstu. Do tej grupy dolicz zdrobnienia i zgrubienia: domek, domisko.

Symbol, alegoria i — najważniejsze — funkcja

Symbol ma wiele znaczeń naraz i odczytuje się go z kontekstu: droga, gniazdo, most. Alegoria ma jedno znaczenie ustalone przez tradycję: waga to sprawiedliwość, lis to spryt. Funkcję nazywaj czasownikiem — podkreśla, ożywia, wyolbrzymia, buduje nastrój, skłania do refleksji — i dopisz, czego dotyczy.

Najczęstsze błędy

Te pomyłki najczęściej kosztują punkty w zadaniach do tekstu.

ŹleW zdaniu „Sprzedam drewniany stół” epitetem jest wyraz „drewniany”.

DobrzeTo zwykła przydawka — podaje rzeczową informację o materiale. Epitet masz w zdaniu „W kącie stał zmęczony, wysłużony stół”.

Epitet to określenie artystyczne: buduje obraz, nastrój albo ocenę. Jeśli przymiotnik tylko informuje o materiale, kolorze albo rozmiarze, zostaje zwykłą przydawką. Nie pytaj więc „czy to przymiotnik”, tylko „co ten wyraz dodaje do opisu”.

Źle„Jej głos był jak dzwonek” to przenośnia.

DobrzeTo porównanie — łączy je wyraz „jak”. Przenośnią byłoby „Jej głos dzwonił w całym domu”.

Porównanie zawsze pokazuje obie rzeczy i łącznik: jak, jakby, niczym, podobny do. Przenośnia zestawia wyrazy bez łącznika i każe domyślić się, o co chodzi. Zanim odpowiesz, poszukaj łącznika.

Źle„Wiatr biegł przez łąkę” to uosobienie.

DobrzeTo ożywienie — wiatr zachowuje się jak istota żywa, ale nie robi nic wyłącznie ludzkiego. Uosobieniem byłoby „Wiatr pukał do okna i prosił, żeby go wpuścić”.

Uosobienie (personifikacja) nadaje cechy człowieka: mowę, uczucia, myślenie. Ożywienie (animizacja) nadaje tylko cechy istoty żywej: ruch, oddech, wzrost. Sprawdzaj jednym pytaniem: czy tę czynność mógłby wykonać wyłącznie człowiek.

Źle„Ależ to był długi dzień!” to apostrofa.

DobrzeTo wykrzyknienie — zdanie z silną emocją, ale bez adresata. Apostrofą byłoby „Dniu najdłuższy, skończ się wreszcie”.

Apostrofa to bezpośredni, uroczysty zwrot do kogoś lub czegoś, więc musisz wskazać adresata, zwykle w wołaczu. Sam wykrzyknik niczego nie przesądza: apostrofa bywa bez niego, a wykrzyknienie bez adresata.

Jak arkusz pyta w tym dziale

Zadanie zamknięte

W którym zdaniu występuje uosobienie? A. Deszcz bębnił o parapet całą noc. B. Ranek wstał zaspany i długo nie chciał otworzyć okiennic. C. Droga była kręta jak sznurówka. D. Szliśmy i szliśmy, a końca ulicy nie było widać.

Odpowiedź B — poranek robi coś, co potrafi wyłącznie człowiek. Zdanie A to ożywienie, C porównanie, D powtórzenie. Pozostałe warianty zwykle zawierają inne środki, a nie zdania bez środka.

Zadanie otwarte

Wypisz z pierwszej zwrotki jeden epitet i wyjaśnij, jaką pełni funkcję w opisie domu.

Sam wypisany wyraz to dopiero połowa odpowiedzi. Funkcję zapisz czasownikiem i powiedz, czego dotyczy: podkreśla, że dom jest opuszczony, buduje nastrój smutku. Bez tego drugiego zdania nie ma pełnej liczby punktów.

Dobieranie

Dopasuj środek stylistyczny do przykładu. 1. Czekałem na ciebie sto lat. 2. Szur, szur — ktoś sunął po korytarzu. 3. Czy ktokolwiek policzył te wszystkie powroty? A. onomatopeja, B. pytanie retoryczne, C. hiperbola, D. apostrofa.

Kolejno: 1 — C, 2 — A, 3 — B, nazwa D zostaje niewykorzystana. Sprawdź, czy liczba nazw zgadza się z liczbą przykładów — nadmiarowa odpowiedź to w dobieraniu reguła.

Prawda/fałsz

Oceń prawdziwość stwierdzeń dotyczących zdania: „Miasto przecierało oczy, a my szliśmy przez nie cicho jak dwa cienie”. 1. W zdaniu występuje uosobienie. 2. Wyrażenie „cicho jak dwa cienie” jest przenośnią. 3. W zdaniu występuje porównanie.

Kolejno: prawda, fałsz, prawda. Punkt jest za cały zestaw, więc jedna pomyłka kosztuje całe zadanie. Zdania 2 i 3 dotyczą tego samego fragmentu, więc nie mogą być jednocześnie prawdziwe.

Uzupełnianie luki

Uzupełnij zdanie nazwą środka stylistycznego w mianowniku liczby pojedynczej. Celowe wyolbrzymienie, na przykład stwierdzenie, że ktoś czekał sto lat, to ......... .

Poprawna odpowiedź: hiperbola. Liczy się też forma — wpisz mianownik liczby pojedynczej, nie „hiperboli” ani „hiperbolą”. Błąd ortograficzny w nazwie też bywa liczony jako zła odpowiedź.

Jak ćwiczyć ten dział przed egzaminem

1Zrób tabelę z trzema kolumnami: nazwa, przykład, funkcja. Przykład wymyśl sam — własne zdanie zapamiętasz lepiej niż przepisane z podręcznika.
2Ucz się parami, które łatwo pomylić: porównanie i przenośnia, uosobienie i ożywienie, apostrofa i wykrzyknienie, symbol i alegoria. Do każdej pary dopisz jedno pytanie rozstrzygające, na przykład: czy jest łącznik „jak”.
3Do każdego wiersza omawianego w klasie ułóż odpowiedź w dwóch zdaniach: co to za środek i po co został użyty. To dokładnie ten kształt odpowiedzi, którego wymaga zadanie otwarte.
4Poćwicz na tekstach nieliterackich — hasłach reklamowych, nagłówkach, przemówieniach. Pytania retoryczne, wyliczenia i kontrasty są tam gęstsze niż w wierszach, a arkusz o nie pyta.
5Naucz się pięciu czasowników funkcji: podkreśla, ożywia, wyolbrzymia, buduje nastrój, skłania do refleksji. Kiedy zabraknie pomysłu, zacznij zdanie od jednego z nich i dopisz, czego dotyczy.

Najczęstsze pytania

Jakie środki stylistyczne trzeba znać na egzaminie ósmoklasisty?

Najczęściej sprawdzane są: epitet, porównanie, przenośnia, uosobienie, ożywienie, onomatopeja, wyliczenie, powtórzenie, anafora, apostrofa, pytanie retoryczne, wykrzyknienie, hiperbola, kontrast, neologizm, zdrobnienie i zgrubienie oraz symbol, alegoria i ironia. Przy każdym musisz umieć podać nazwę i powiedzieć, po co autor go użył.

Czym różni się porównanie od przenośni?

Porównanie pokazuje obie rzeczy i łączy je wyrazem jak, jakby, niczym albo podobny do. Przenośnia zestawia wyrazy bez takiego łącznika i tworzy nowe, nie dosłowne znaczenie. Prosty test: znajdź łącznik. Jeśli jest, masz porównanie; jeśli nie ma, a zdania nie da się rozumieć dosłownie — przenośnia.

Jak napisać, jaką funkcję pełni środek stylistyczny?

Zacznij od czasownika i dopisz, czego dotyczy: podkreśla samotność bohatera, buduje nastrój niepokoju, wyolbrzymia długość czekania, nadaje wypowiedzi rytm. Unikaj zdań w rodzaju „uatrakcyjnia tekst” — są zbyt ogólne i zwykle nie dostają punktu.

Czym różni się symbol od alegorii?

Alegoria ma jedno znaczenie, ustalone przez tradycję: waga to sprawiedliwość, lis to spryt. Symbol ma wiele znaczeń naraz i odczytuje się go dopiero z całości utworu — droga może oznaczać życie, wybór albo tęsknotę za domem. Dlatego alegorię się rozpoznaje, a symbol trzeba zinterpretować.