📖Język polskizadania do tekstów w części I arkuszaczęść I: 25 pkt13 zadań

📖Czytanie ze zrozumieniem — tekst literacki

Kształcenie literackie i kulturowe — czytanie ze zrozumieniem tekstu literackiego · podstawa większości zadań w części I

Fragment powieści, wiersz albo scena z dramatu i kilkanaście zadań, które sprawdzają, czy naprawdę rozumiesz, co się w tym tekście dzieje i dlaczego. To najpewniejsze punkty w całym arkuszu, bo wszystkie odpowiedzi masz przed oczami.

W części I arkusza dostajesz dwa teksty: literacki i nieliteracki. Literacki to fragment epiki — opowiadania albo powieści — wiersz lub fragment dramatu. Czasem jest to kawałek lektury obowiązkowej, czasem utwór, którego nigdy wcześniej nie widziałeś. To drugie nie jest pułapką: zadania buduje się tak, żeby dało się je rozwiązać wyłącznie na podstawie tego, co masz na kartce. Pytania idą od najprostszych — kto mówi, kto jest bohaterem, co się wydarzyło — do trudniejszych: dlaczego bohater zachował się właśnie tak, co dany obraz znaczy przenośnie, po co w tym miejscu stoi porównanie. Mniej więcej połowa punktów w tej części to zadania otwarte, w których sama odpowiedź nie wystarcza, bo trzeba ją uzasadnić odwołaniem do tekstu. Największy kłopot uczniów nie polega na niezrozumieniu fabuły, tylko na tym, że odpowiadają z głowy zamiast z tekstu — i tracą punkt za brakujące uzasadnienie.

Czego wymaga ten dział

Kto mówi w tekście

W epice opowiada narrator: pierwszoosobowy, gdy mówi o sobie „ja”, albo trzecioosobowy, gdy relacjonuje wydarzenia z zewnątrz. W wierszu mówi podmiot liryczny. W dramacie nie ma ani jednego, ani drugiego — mówią postacie, a o miejscu, porze i geście informują didaskalia.

Bohater i jego motywacje

Pytanie „dlaczego bohater to zrobił” zawsze ma odpowiedź w tekście: w tym, co bohater mówi, jak się zachowuje, co o nim mówią inni. Cechy wyprowadzaj z konkretnego zachowania, nie z ogólnego wrażenia — „odważny, bo wrócił po kolegę” zamiast „sympatyczny”.

Wydarzenia, przyczyny i skutki

Musisz umieć uporządkować zdarzenia w kolejności i pokazać, co z czego wynikło. Uważaj na retrospekcję: fragment potrafi cofnąć się do wcześniejszej sceny, więc kolejność opowiadania nie zawsze jest kolejnością wydarzeń. Zadania często pytają wprost, co zmieniło sytuację bohatera.

Przenośne znaczenie i funkcja środków stylistycznych

W wierszu obraz zwykle znaczy coś innego, niż mówi wprost. Nie wystarczy nazwać porównanie, epitet czy ożywienie — zadanie pyta, po co ten środek stoi właśnie tam: co podkreśla, jaki nastrój buduje, jak zmienia twój obraz bohatera albo sytuacji.

Tytuł i odwołanie do innego tekstu kultury

Tytuł jest wskazówką: zapowiada temat, podpowiada przenośne znaczenie, czasem przeczy treści. Pojawia się polecenie, żeby go uzasadnić. Drugi typ zadania każe wskazać inny utwór, film albo obraz o podobnym problemie i krótko wyjaśnić, na czym polega podobieństwo.

Odpowiedź plus uzasadnienie — tak liczą się punkty

Gdy w poleceniu stoi „uzasadnij”, „na podstawie tekstu” albo „potwierdź cytatem”, odpowiedź ma dwie części. Najpierw krótko rozstrzygasz, o co pytano, potem wskazujesz miejsce w tekście: dokładny cytat w cudzysłowie albo własnymi słowami konkretną scenę. Samo rozstrzygnięcie to połowa zadania.

Najczęstsze błędy

Te pomyłki najczęściej kosztują punkty w zadaniach do tekstu.

ŹlePodmiot liryczny to autor wiersza — skoro mówi o dziadku, to znaczy, że poeta miał dziadka stolarza.

DobrzePodmiot liryczny to głos stworzony w wierszu; wolno o nim powiedzieć tylko tyle, ile wynika z tekstu.

Egzamin sprawdza czytanie tekstu, nie biografii autora. Za utożsamienie obu punktu nie ma, nawet jeśli przypadkiem trafisz.

ŹleBohaterka bała się ośmieszenia.

DobrzeBohaterka bała się ośmieszenia — świadczy o tym scena, w której chowa futerał za plecami, gdy koleżanka pyta, co niesie.

Polecenie „uzasadnij odpowiedź, odwołując się do tekstu” dzieli punkty: osobno za trafne rozstrzygnięcie, osobno za uzasadnienie. Odpowiedź bez drugiej części jest niepełna.

ŹleJako uzasadnienie przepisuję cały akapit, bo gdzieś tam na pewno jest właściwe zdanie.

DobrzeWskazuję jedno zdanie albo jeden szczegół, który dokładnie potwierdza to, co napisałem.

Przepisany blok nie pokazuje, że rozumiesz. Gorzej: jeśli trafi się w nim zdanie przeczące twojej tezie, odpowiedź przestaje być jednoznaczna.

ŹleW wierszu jest przenośnia, która uatrakcyjnia tekst i sprawia, że jest ciekawszy.

DobrzePorównanie łodzi do zmęczonego zwierzęcia pokazuje, że jest zniszczona i bezsilna, i buduje nastrój żalu za czasem, gdy jeszcze pływała.

Za nazwanie środka bez wyjaśnienia jego funkcji punkt nie przysługuje. Funkcja to zawsze konkret: co dzięki temu widzisz, czujesz albo rozumiesz lepiej.

Jak arkusz pyta w tym dziale

Zadanie zamknięte

Fragment opowiadania: dziewczynka po przeprowadzce przez dwa tygodnie ukrywa przed nową klasą, że gra na skrzypcach. Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Wydarzenia przedstawia A. narrator będący jednym z bohaterów, B. narrator, który nie bierze udziału w wydarzeniach, C. bohaterka opowiadająca o sobie, D. autor opowiadania.

Poprawna jest odpowiedź B — rozstrzygają formy czasowników: o bohaterce mówi się „ona”, nie „ja”. Odpowiedź D jest błędna zawsze: autor napisał tekst, ale to nie on w nim opowiada.

Zadanie otwarte — odpowiedź z uzasadnieniem

Wyjaśnij, dlaczego bohaterka przez dwa tygodnie powtarzała, że zostawiła skrzypce w domu. Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do tekstu.

Pełna odpowiedź ma dwie części: powód (bała się, że w nowej klasie będzie się z niej śmiać) i uzasadnienie z tekstu (chowa futerał, gdy ktoś pyta ją, co niesie). Samo „bo się wstydziła” to za mało.

Prawda/fałsz

Oceń prawdziwość stwierdzeń. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jeśli jest fałszywe. 1. Bohaterka zagrała przy klasie z własnej inicjatywy. 2. Stosunek klasy do bohaterki zmienił się dopiero po jej występie na apelu.

1 — fałsz, bo o grę poprosiła nauczycielka. 2 — prawda. Takie zadanie rozstrzyga zwykle jeden szczegół: znajdź zdanie, które o tym mówi, i sprawdź, czy mówi dokładnie to samo co stwierdzenie.

Dobieranie

Wiersz o starej łodzi wyciągniętej na brzeg. Do każdego środka dobierz jego funkcję. Środki: A. porównanie łodzi do zmęczonego zwierzęcia, B. zdanie, w którym deski łodzi pamiętają wodę. Funkcje: 1. pokazuje, że łódź jest zniszczona i bez sił, 2. nadaje przedmiotowi cechy istoty żywej, 3. przyspiesza tempo opowiadania.

A — 1, B — 2. W dobieraniu zawsze jest o jedną możliwość za dużo. Nie łącz „na oko”: sprawdź, czy opis funkcji pasuje do tego, co środek robi w tym konkretnym miejscu.

Zadanie otwarte — przenośne znaczenie i tytuł

Wyjaśnij, dlaczego wiersz o wyciągniętej na brzeg łodzi został zatytułowany „Po sezonie”. W odpowiedzi uwzględnij przenośne znaczenie przedstawionego obrazu.

Odpowiedź musi połączyć dwa poziomy: dosłowny (łódź stoi na brzegu, bo sezon się skończył) i przenośny (mowa o czasie, który minął, i o kimś, kto nie jest już potrzebny). Za samo streszczenie obrazu punktu nie ma.

Jak ćwiczyć ten dział przed egzaminem

1Przeczytaj najpierw polecenia, a dopiero potem tekst — wtedy już za pierwszym razem zaznaczasz ołówkiem miejsca, do których i tak trzeba będzie wrócić.
2Zanim spojrzysz na zadania, odpowiedz sobie na trzy pytania: kto mówi, co się wydarzyło, co się przez to zmieniło. Reszta to już szukanie szczegółów.
3Ćwicz odpowiedzi w dwóch krokach: zdanie z rozstrzygnięciem, potem zdanie od „Świadczy o tym…” albo „Widać to w chwili, gdy…”. Po kilkunastu razach robisz to odruchowo.
4Środków stylistycznych nie ucz się z listy definicji. Weź krótki wiersz, podkreśl obrazy i przy każdym dopisz jedno zdanie: co dzięki temu widzę albo czuję.
5Przygotuj wcześniej trzy lektury i dwa filmy, do których umiesz się odwołać przy typowych problemach: strach, przyjaźń, trudny wybór. Na egzaminie nie ma czasu na szukanie skojarzeń.

Najczęstsze pytania

Czym różni się narrator od podmiotu lirycznego?

Narrator opowiada w tekście epickim: może być uczestnikiem wydarzeń (mówi „ja”) albo relacjonować je z zewnątrz. Podmiot liryczny to głos, który mówi w wierszu — i nie jest tym samym co autor. W dramacie nie ma żadnego z nich: mówią postacie, a resztę przekazują didaskalia.

Jak uzasadnić odpowiedź cytatem z tekstu?

Przepisz dokładnie jedno zdanie albo jego fragment, nie zmieniając ani słowa, i ujmij je w cudzysłów. Wybieraj ten kawałek, który wprost potwierdza twoją odpowiedź. Jeśli polecenie nie żąda cytatu, wolno uzasadnić własnymi słowami — wskazując konkretną scenę. Oba sposoby są punktowane, bylebyś odwołał się do tekstu, a nie do domysłów.

Czy tekst literacki na egzaminie to zawsze lektura obowiązkowa?

Nie. Bywa fragment lektury z listy, ale równie dobrze utwór, którego nigdy nie czytałeś. Nic nie szkodzi: zadania sprawdzają rozumienie tego, co masz przed sobą, a nie wiedzę o całości. Znajomość lektur przyda ci się osobno — w wypracowaniu w części II.

Ile punktów można zdobyć w części I egzaminu z polskiego?

Część I daje 25 punktów z 45 w całym arkuszu. Jest w niej około dwudziestu zadań do dwóch tekstów — literackiego i nieliterackiego — a mniej więcej połowa punktów przypada na zadania otwarte. Cały egzamin trwa 150 minut.