📖Język polskizadania do tekstu w części I i temat wypracowania w części IIczęść I: 25 pkt · wypracowanie: 20 pkt13 zadań

🗼Latarnik

Henryk Sienkiewicz, „Latarnik” — lektura obowiązkowa na egzaminie ósmoklasisty · jedna z lektur obowiązkowych — może być tekstem w arkuszu albo lekturą do wypracowania

Historia starego polskiego tułacza, który po latach wędrówki po świecie znajduje spokój w latarni morskiej i traci go przez jedną noc z książką. Najkrótsza lektura o tęsknocie za ojczyzną — i najwygodniejszy przykład do wypracowania o sile literatury.

„Latarnik” Henryka Sienkiewicza to nowela, czyli krótki utwór prozatorski o jednym wątku, niewielkiej liczbie bohaterów i wyraźnym punkcie kulminacyjnym. Akcja toczy się w XIX wieku w Aspinwall — portowym mieście w Panamie, które dziś nazywa się Colón — a właściwie na skalistej wysepce z latarnią morską niedaleko portu. Bohaterem jest Skawiński, stary Polak, uczestnik powstania listopadowego i późniejszy emigrant, który po przegranej walce tułał się przez kilkadziesiąt lat po świecie. Narrator jest trzecioosobowy i wszechwiedzący, a przeszłość bohatera poznajemy z retrospekcji, czyli wspomnień wplecionych w opowiadanie. Na egzaminie ósmoklasisty ta lektura wraca najczęściej jako odwołanie w wypracowaniu o tęsknocie, marzeniach albo o tym, co potrafi zmienić książka; fragment noweli może też trafić do części I jako tekst literacki. Uczniom najtrudniej przychodzi dokładne wskazanie, dlaczego Skawiński stracił posadę, i rozpoznanie cech gatunku.

Co trzeba wiedzieć o lekturze

Bohaterowie i ich relacje

Skawiński — samotny, około siedemdziesięcioletni Polak, dawny żołnierz, bohater całej noweli. Isaac Falconbridge — konsul Stanów Zjednoczonych w Aspinwall, który przyjmuje go do pracy, a potem zwalnia. Poza nimi właściwie nikt nie liczy się w fabule, bo mała liczba postaci to cecha gatunku.

Czas i miejsce akcji

XIX wiek, Aspinwall w Panamie (dziś Colón), a dokładniej latarnia morska na skale przy wejściu do portu. Żywność i wodę dowożono latarnikowi łodzią, sam ze skały nie schodził. Akcja jest krótka i zwarta: od dnia, w którym Skawiński obejmuje posadę, do poranka, w którym ją traci.

Skawiński jako tułacz i emigrant

Walczył w powstaniu listopadowym, potem w Hiszpanii, na Węgrzech i w wojnie secesyjnej po stronie Północy. Później imał się różnych zajęć na kilku kontynentach i żadne nie dało mu trwałego oparcia — uchodził za człowieka, któremu nic się nie wiedzie. Posady latarnika szuka jako przystani na starość.

Praca w latarni i chwila spokoju

Obowiązki są proste: zapalić światło o zmierzchu, zgasić o świcie, dbać o soczewki i o porządek. Skawiński pierwszy raz od lat czuje się bezpieczny, przywiązuje się do skały i do morza. Konsul uprzedza go, że poprzedni latarnik utonął, a praca jest samotna — bohater właśnie tego szuka.

Książka, która przyszła pocztą

Skawiński przekazał część swojej pensji polskiemu towarzystwu w Nowym Jorku, a ono odesłało mu paczkę z polskimi książkami. Wśród nich był „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza. Lektura poematu przenosi starca myślami do kraju, którego nie widział od młodości — to punkt kulminacyjny noweli i jej przełom.

Cechy noweli i „sokół”

Jeden wątek, kilka postaci, zwarta kompozycja, wyraźny punkt kulminacyjny i pointa w zakończeniu. Motyw przewodni, zwany „sokołem”, to książka: pojawia się w środku utworu, wywołuje przełom i wraca na końcu, gdy zwolniony Skawiński rusza dalej w świat, niosąc ją przy sobie.

Najczęstsze pomyłki

Te błędy najczęściej kosztują punkty w zadaniach do tej lektury.

ŹleSkawiński stracił posadę, bo zasnął na służbie albo bo był już za stary.

DobrzeStracił ją, bo zaczytał się w „Panu Tadeuszu” i nie zapalił wieczorem latarni, przez co doszło do rozbicia statku.

To najczęstsze pytanie do tej lektury, a odpowiedź musi łączyć trzy elementy: książkę, ciemną latarnię i wypadek. Sama starość albo sen to odpowiedź niepełna i nie dostaje punktu.

ŹleKsiążki przysłała Skawińskiemu rodzina z Polski.

DobrzePaczkę nadesłało polskie towarzystwo z Nowego Jorku, któremu bohater wcześniej ofiarował część swojego wynagrodzenia.

Skawiński jest zupełnie sam, nie ma z krajem żadnego kontaktu. Rozpoznanie nadawcy przesyłki bywa osobnym zadaniem zamkniętym, więc ten szczegół trzeba mieć w głowie dokładnie.

ŹlePo utracie pracy Skawiński wraca do Polski.

DobrzeZnów rusza w świat jako tułacz, tyle że tym razem ma przy sobie książkę.

Powrót do ojczyzny zostaje marzeniem — bohater dostał ją tylko w słowach poematu. Jeśli w wypracowaniu napiszesz o powrocie, psujesz całą wymowę utworu i tracisz punkty za rzeczowość.

Źle„Latarnik” to powieść albo opowiadanie.

DobrzeTo nowela: jeden wątek, kilku bohaterów, ostry punkt kulminacyjny i powracający motyw przewodni.

Pytanie o gatunek pada bardzo często, bo „Latarnik” jest szkolnym wzorem noweli. Opowiadanie może mieć wątki poboczne i swobodną budowę, a nowela prowadzi prosto do jednego przełomu.

Jak arkusz pyta o tę lekturę

Zadanie zamknięte

Gdzie znajdowała się latarnia morska, w której pracował Skawiński? A. w Nowym Jorku B. w Aspinwall w Panamie C. w Gdańsku D. w Hawanie

Odpowiedź to Aspinwall. Zaznacz jedną literę wyraźnie — przekreślenia muszą być jednoznaczne, inaczej odpowiedź nie zostanie uznana.

Prawda/fałsz

Oceń, czy zdania są prawdziwe. 1. Skawiński brał udział w powstaniu listopadowym. 2. Skawiński dostał paczkę z książkami od swojej siostry.

Pierwsze zdanie prawdziwe, drugie fałszywe — książki przysłało polskie towarzystwo z Nowego Jorku. Zadanie punktowane jest łącznie, więc odpowiedz na oba podpunkty.

Dobieranie

Dopasuj postacie i miejsce do opisów: A. Skawiński, B. Isaac Falconbridge, C. Aspinwall — 1. konsul, który przyjmuje bohatera do pracy i później go zwalnia, 2. port w Panamie, obok którego stoi latarnia, 3. stary żołnierz i tułacz szukający spokoju.

Poprawnie: A–3, B–1, C–2. Sprawdź, czy każdej literze przypisałeś dokładnie jedną cyfrę — podwójne dopasowanie unieważnia odpowiedź.

Zadanie otwarte

Wyjaśnij, dlaczego lektura „Pana Tadeusza” tak mocno poruszyła Skawińskiego. W odpowiedzi odwołaj się do jego losów.

Musisz połączyć dwie rzeczy: wieloletnią tułaczkę i tęsknotę bohatera za krajem, którego nie widział od młodości, oraz to, że poemat przywołał mu obraz utraconej ojczyzny. Sama informacja, że się wzruszył, to za mało.

Wypracowanie

Napisz rozprawkę, w której udowodnisz, że książka potrafi zmienić czyjeś życie. W argumentacji odwołaj się do „Latarnika” Henryka Sienkiewicza oraz do innego utworu literackiego.

Potrzebujesz tezy, co najmniej dwóch argumentów z przykładami z utworu, odwołania do drugiego tekstu i zakończenia. Praca nie może być krótsza niż 200 wyrazów.

Jak powtórzyć tę lekturę przed egzaminem

1Wypisz życiorys Skawińskiego w punktach: powstanie listopadowe, Hiszpania, Węgry, wojna secesyjna, praca na kilku kontynentach, Aspinwall. Zadania lubią pytać o to, kim był przed latarnią.
2Zbuduj łańcuch przyczyn i skutków: paczka z książkami — lektura „Pana Tadeusza” — niezapalona latarnia — wypadek statku — utrata posady. W zadaniu otwartym o zwolnieniu musisz podać cały ciąg, nie jedno ogniwo.
3Do każdej cechy noweli dopisz przykład z „Latarnika”: jeden wątek, dwie ważne postacie, punkt kulminacyjny i „sokół”, czyli książka. Z tej listy wychodzi gotowa odpowiedź na pytanie o gatunek.
4Porównaj Skawińskiego na początku i na końcu utworu: co miał, co stracił, co mu zostało. Ta różnica to najlepszy materiał na argument o tęsknocie za ojczyzną.
5Przygotuj trzy tezy, do których ta lektura pasuje (siła książki, tęsknota za domem, cena jednej chwili nieuwagi) i do każdej po dwa wydarzenia z noweli. Na egzaminie dobierzesz je do tematu w minutę.

Najczęstsze pytania

O czym jest „Latarnik”?

O starym Polaku Skawińskim, który po powstaniu listopadowym przez kilkadziesiąt lat tułał się po świecie i nigdzie nie znalazł miejsca dla siebie. Na starość dostaje posadę latarnika w Aspinwall w Panamie i wreszcie czuje spokój. Kiedy przychodzi do niego paczka z polskimi książkami, zaczytuje się w „Panu Tadeuszu”, zapomina zapalić latarnię i traci pracę.

Dlaczego Skawiński stracił posadę latarnika?

Bo wieczorem, pochłonięty lekturą „Pana Tadeusza”, nie zapalił światła w latarni. Bez niego doszło do rozbicia statku, a konsul Falconbridge zwolnił latarnika. Bohater znów rusza w drogę jako tułacz, ale zabiera ze sobą otrzymaną książkę.

Czy „Latarnik” jest na egzaminie ósmoklasisty?

Tak, to jedna z lektur obowiązkowych. Fragment może być tekstem literackim w części I, a cała nowela — odwołaniem w wypracowaniu. Egzamin z polskiego trwa 150 minut i daje 45 punktów: 25 za zadania do dwóch tekstów i 20 za wypracowanie liczące co najmniej 200 wyrazów.

Dlaczego „Latarnik” to nowela i co jest jej „sokołem”?

Bo ma jeden wątek, kilku bohaterów, zwartą budowę i jeden wyraźny punkt kulminacyjny, po którym następuje pointa. „Sokół” to motyw przewodni noweli — przedmiot, wokół którego skupia się akcja. Tutaj jest nim książka: nadana pocztą, przynosi przełom i zostaje z bohaterem na końcu.