📖 SPRAWDZIAN Z LEKTURY
Sprawdzian z lektury „Pan Tadeusz”: co musisz wiedzieć
Na egzaminie ósmoklasisty z „Pana Tadeusza” obowiązuje sześć ksiąg: I, II, IV, X, XI i XII. Poniżej masz, co dzieje się w każdej z nich, kto jest kim, kto oddał który strzał i co kto powiedział, z cytatami przepisanymi z tekstu.
- Gatunek i podział
- Epopeja pisana wierszem: dwanaście ksiąg i Epilog. Pierwsze wersy księgi I to inwokacja „Litwo! Ojczyzno moja!”, bez osobnego tytułu. Pod tytułem każdej księgi jest krótki spis zdarzeń prozą.
- Księgi obowiązkowe na E8
- I „Gospodarstwo”, II „Zamek”, IV „Dyplomatyka i łowy”, X „Emigracja. Jacek.”, XI „Rok 1812”, XII „Kochajmy się”. Z pozostałych ksiąg (III, V–IX) wystarczy znać przebieg: kłótnię w zamku, zajazd i bitwę z Moskalami.
- Wiersz
- Trzynastozgłoskowiec z rymami parami, czyli dwa kolejne wersy rymują się ze sobą (np. zdrowie / dowie w pierwszych wersach). Epilog ma krótsze wersy.
- Narrator
- Opowiada w trzeciej osobie, ale czasem mówi o sobie: w księdze IV wspomina „drzewa moje ojczyste”, w księdze XI pisze, że był „Urodzony w niewoli, okuty w powiciu”, a księgę XII kończy zdaniem, że sam był na tej uczcie.
- Miejsce akcji
- Soplicowo na Litwie, nad Niemnem: dwór Sędziego, dwa tysiące kroków dalej ruiny zamku Horeszków, dwie karczmy przy kaplicy i puszcza, w której odbywa się obława na niedźwiedzia. Zajazd planują w zaścianku Dobrzyńskich.
- Czas akcji
- Księgi I–X to kilka letnich dni, gdy w polu jeszcze trwają żniwa. Księgi XI–XII to wiosna 1812 roku, gdy przez Litwę idą wojska polskie i francuskie. Historia Jacka i Stolnika sięga czasów Kościuszki.
Numery ksiąg według wydania Wolnych Lektur. Najwięcej miejsca mają księgi obowiązkowe na egzaminie: I, II, IV, X, XI i XII. Gdy na sprawdzianie pada pytanie „co wydarzyło się po…”, ta lista to odpowiedź.
Każdy cytat to dosłowny fragment utworu (wydanie Wolnych Lektur). Możesz go użyć w odpowiedzi albo w wypracowaniu.
ks. I
Inwokacja
Narrator porównuje Litwę do zdrowia: docenia się je dopiero wtedy, gdy się je straci. Pisze z daleka i tęskni, dlatego prosi Matkę Boską, by choć myślą przeniosła go do rodzinnych stron.
Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie; / Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, / Kto cię stracił.
Dlaczego o to pytają: Pierwsze wersy trzeba znać na pamięć. Z inwokacji robi się zadanie o cechach epopei i o uczuciach osoby mówiącej (tęsknota, zachwyt).
ks. I
Kolacja w ruinach zamku
Goście siadają według wieku i urzędu, pierwsze miejsce zajmuje Podkomorzy. Sędzia mówi o grzeczności, która każdemu należy się inna. Kłótnię Asesora i Rejenta o charty przerywa Podkomorzy stukaniem w złotą tabakierę.
Dlaczego o to pytają: To gotowy przykład szlacheckiego obyczaju i porządku w domu Sędziego, a także początek sporu o Kusego i Sokoła, który skończy się dopiero w księdze XI.
ks. II
Gerwazy w zamku opowiada o śmierci Stolnika
W dawnej sali z lustrami Gerwazy mówi Hrabiemu, że Jacek Soplica zastrzelił Stolnika spod bramy w czasie szturmu Moskali. Dwa razy strzelił do zabójcy i chybił. Namawia Hrabiego, by nie zawierał z Soplicami zgody.
Nie masz zgody, mopanku, pomiędzy Soplicą / I krwią Horeszków
Dlaczego o to pytają: Na tej opowieści opiera się cały konflikt. Nauczyciel pyta, dlaczego Gerwazy nienawidzi Sopliców i czym jego wersja różni się od spowiedzi Jacka w księdze X.
ks. IV
Kto zabił niedźwiedzia
Asesor i Rejent kłócą się, czyja strzelba zabiła zwierzę. Gerwazy wyjmuje kulę z głowy niedźwiedzia i pokazuje, że pochodzi z jego jednorurki, ale strzelał Robak. Dodaje, że tak strzelać umiał tylko jeden człowiek, Jacek Soplica.
Chwała księdzu! dwom ludziom on życie ocalił
Dlaczego o to pytają: Pytanie o to, kto zabił niedźwiedzia, pada niemal na każdym sprawdzianie. To także pierwsza wyraźna wskazówka, kim jest Robak.
ks. IV
Koncert Wojskiego na rogu
Po zabiciu niedźwiedzia Wojski gra na rogu całą historię polowania: pobudkę, szczekanie psów, strzały, głosy wilka, niedźwiedzia i żubra, a na koniec hymn zwycięstwa. Echo w puszczy powtarza muzykę.
Tu przerwał, lecz róg trzymał; wszystkim się zdawało, / Że Wojski wciąż gra jeszcze, a to echo grało.
Dlaczego o to pytają: W zadaniach trzeba odróżnić koncert Wojskiego (róg, polowanie) od koncertu Jankiela (cymbały, historia Polski).
ks. X
Spowiedź Jacka Soplicy
Ranny Robak mówi Sędziemu i Gerwazemu, że jest Jackiem Soplicą. Kochał Ewę, ale Stolnik udawał, że tego nie widzi, i zaczął mówić o jej weselu z kim innym. Jacek zastrzelił go w gniewie, nie był w zmowie z Moskalami. Żeby odpokutować pychę, został zakonnikiem.
Spuściłem głowę, kwestarz, zwałem się Robakiem, / Że jako robak w prochu…
Dlaczego o to pytają: Stąd są pytania o winę i przemianę bohatera oraz o to, skąd wziął się przydomek Robak.
ks. X
Pożegnanie Tadeusza i Zosi
Tadeusz mówi stryjowi, że kocha Zosię, ale zaręczyny odkłada, bo wyjeżdża i nie chce jej więzić. Zosia podsłuchuje tę rozmowę i przynosi mu na drogę obrazek świętej Genowefy i relikwiarzyk.
Niechaj pan zawsze z sobą relikwije nosi / I ten obrazek, a niech pamięta o Zosi.
Dlaczego o to pytają: Pytanie o to, co Zosia dała Tadeuszowi, jest częste, a scena pokazuje, jak Tadeusz dojrzał od romansu z Telimeną.
ks. XII
Wolność dla chłopów
Tadeusz mówi Zosi, że część wiosek należy się jej, i pyta, czy zgodzi się dać chłopom wolność i ziemię, choć będą przez to biedniejsi. Zosia odpowiada, że jest gotowa żyć skromnie na wsi. Pleban ogłasza tę decyzję chłopom.
Jeśli, włość uwalniając, zostaniesz uboższy, / To Tadeuszu będziesz sercu memu droższy.
Dlaczego o to pytają: Nauczyciel pyta, kto uwolnił chłopów i dlaczego. Odpowiedź: Tadeusz, za zgodą Zosi.
ks. XII
Koncert Jankiela
Jankiel gra po kolei: Poloneza Trzeciego Maja, fałszywy akord oznaczający zdradę Targowicy, szturm i rzeź Pragi, żołnierską piosenkę o tułaczu i na koniec Mazurka Dąbrowskiego. Potem płacze i mówi do generała Dąbrowskiego.
Jenerale — rzekł — ciebie długo Litwa nasza / Czekała — długo, jak my Żydzi Mesyjasza…
Dlaczego o to pytają: Kolejność melodii to w skrócie historia Polski od Konstytucji 3 maja do legionów. Często pada też pytanie, kto rozpoznał Targowicę (Gerwazy).
12 ksiąg i Epilog
Na E8 obowiązuje sześć z nich: I, II, IV, X, XI, XII.
10 lat
Tyle Tadeusz nie był w domu stryja; ma „lat blisko dwadzieście” (ks. I).
2000 kroków
Tyle dzieliło dwór Sędziego od zamku Horeszków (ks. I).
2 chybione strzały
Gerwazy dwa razy strzelił do zabójcy Stolnika i dwa razy chybił (ks. II).
100 kroków
Z takiej odległości Robak trafił niedźwiedzia między głowami Tadeusza i Hrabiego (ks. IV).
Kusy i Sokół
Charty Rejenta (Kusy) i Asesora (Sokół); spór o nie kończy się w ks. XI remisem.
40 tysięcy
Tylu żołnierzy obozuje w Soplicowie wiosną 1812 roku (ks. XI).
3 pary
Zaręczają się: Tadeusz i Zosia, Asesor i Tekla Hreczeszanka, Rejent i Telimena (ks. XI–XII).
6 zadań zamkniętych, 4 typu prawda/fałsz, 4 na dobieranie i 4 otwarte. Poniżej dosłowne polecenia z bazy, bez odpowiedzi.