Kształcenie literackie i kulturowe — czytanie ze zrozumieniem tekstu nieliterackiego · podstawa większości zadań w części I
W części I arkusza czekają dwa teksty: literacki i nieliteracki. Ten drugi jest naukowy, popularnonaukowy albo publicystyczny — i pyta się o niego inaczej niż o wiersz.
Tekst nieliteracki w arkuszu to — według Informatora CKE — tekst naukowy, popularnonaukowy albo publicystyczny. Ma kilka akapitów i wyraźny zamysł: coś wyjaśnić, do czegoś przekonać albo nakłonić do działania. Zadań do obu tekstów części I jest razem około dwudziestu za 25 punktów, a mniej więcej połowa punktów przypada na zadania otwarte. Sprawdzane jest właściwie jedno: czy umiesz wyczytać z tekstu to, co w nim jest, i wywnioskować to, co z niego wynika, nie dopisując własnych przekonań. Kłopot sprawia dokładnie ta granica — kto temat zna z lekcji albo z internetu, łatwo odpowiada z pamięci, a odpowiedź ma wynikać z tekstu. Zaraz za tym idą dwa inne problemy: mylenie faktu z opinią i streszczanie akapitu zamiast odpowiedzi na pytanie „dlaczego”.
Artykuł popularnonaukowy wyjaśnia, tekst publicystyczny przekonuje, tekst użytkowy informuje albo instruuje. Rozpoznajesz to po celu i po języku: terminy i przykłady w popularnonaukowym, ocena i pierwsza osoba w publicystycznym. Z intencją wiąże się adresat — inaczej pisze się do nastolatków, inaczej do urzędu.
Część zadań pyta o to, co w tekście stoi napisane — wtedy wystarczy znaleźć właściwe zdanie. Część wymaga wniosku: takiego zdania nie ma, ale informacja z tekstu wynika. Granica jest prosta: wniosek da się uzasadnić konkretnym fragmentem, domysł — nie.
Fakt da się sprawdzić i potwierdzić: liczby, daty, wyniki badań, zdarzenia. Opinia to ocena albo przewidywanie autora. Poznasz ją po wykładnikach: „moim zdaniem”, „wydaje się”, „powinniśmy”, „na szczęście”, po stopniu najwyższym i po przymiotnikach oceniających. Opinia nie musi być nieprawdziwa — po prostu nie da się jej sprawdzić.
Teza to zdanie, którego autor broni; zwykle stoi w pierwszym albo ostatnim akapicie. Argument to powód, dla którego teza ma być prawdziwa. Przykład tylko ilustruje argument i sam argumentem nie jest. Zadanie może kazać wskazać tezę, wypisać argumenty albo ocenić, czy przykład pasuje.
Każdy akapit ma jedno zadanie: wprowadza temat, podaje argument, zbija zarzut albo podsumowuje. Jeśli potrafisz podpisać akapity pojedynczymi hasłami, masz plan tekstu, a z planu układa się streszczenie i główna myśl. Tytuł zapowiada temat lub tezę, czasem jest metaforą.
Nie chodzi o to, że słowo jest potoczne, tylko po co autor je wybrał. Wyrazy potoczne w felietonie zbliżają tekst do czytelnika i wprowadzają ironię, terminy w tekście popularnonaukowym budują wiarygodność, a pytania retoryczne angażują odbiorcę. W odpowiedzi nazwij środek i dopisz jego funkcję.
Na te pomyłki warto uważać w zadaniach do tekstu.
Pierwsza odpowiedź brzmi sensownie, ale w tekście jej nie ma — to domysł o świecie, nie o tekście. Przy poleceniu „na podstawie tekstu” liczy się wyłącznie przyczyna, którą da się wskazać palcem w akapicie.
O tym, czy zdanie jest faktem, decyduje sprawdzalność, a nie to, czy zgadzasz się z autorem. Opinia zawiera ocenę: „najlepszy”, „szkoda, że”, „powinniśmy”.
Pierwsze zdanie streszcza, o czym jest akapit, i nie odpowiada na pytanie „dlaczego”. Polecenie „wyjaśnij” wymaga przyczyny, nie tematu.
Tekst mówi, że jedne gatunki znoszą zanieczyszczenia gorzej, a inne lepiej. W zadaniach prawda/fałsz o ocenie zdania może decydować jedno słowo: „wszystkie”, „zawsze”, „nigdy”, „tylko”.
Wyobraź sobie artykuł popularnonaukowy, który tłumaczy, że porost jest grzybem żyjącym wspólnie z glonem i że im bliżej centrum miasta, tym mniej gatunków porostów rośnie na drzewach. Polecenie: „Oceń prawdziwość stwierdzeń. Zaznacz P albo F. 1. Porost to pojedyncza roślina. 2. Gatunków porostów ubywa w miarę zbliżania się do centrum miasta”.
Pierwsze stwierdzenie jest fałszywe, drugie prawdziwe. Każde oceniaj osobno i tylko na podstawie tekstu, nawet jeśli z biologii pamiętasz coś więcej.
„Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Autor napisał ten tekst przede wszystkim po to, aby A. zachęcić do hodowania porostów, B. wyjaśnić, dlaczego porosty pozwalają ocenić czystość powietrza, C. skrytykować władze miasta, D. przedstawić historię badań nad porostami”.
Pytanie o intencję autora, czyli o cel całego tekstu; poprawna jest odpowiedź B. Odrzucaj warianty, które pasują do jednego akapitu, ale nie do całości — to pułapka w tego typu zadaniach.
„Na podstawie tekstu wyjaśnij, dlaczego w centrum miasta rośnie mniej gatunków porostów niż na jego obrzeżach”.
Odpowiedź musi zawierać przyczynę podaną przez autora, a nie skutek ani streszczenie akapitu. Wystarczy jedno–dwa zdania własnymi słowami; nie dopisuj wiedzy spoza tekstu.
„Na podstawie tekstu podaj dwie cechy porostów, dzięki którym nadają się one do badania czystości powietrza”.
Dwa punkty, więc dwie różne cechy — ta sama informacja powtórzona innymi słowami liczy się jako jedna. Wypisz je w punktach, żeby widać było, gdzie kończy się pierwsza odpowiedź.
„Do każdego zdania z tekstu dopisz, czy jest to fakt, czy opinia. A. Porosty rosną kilka milimetrów rocznie. B. Mapa porostowa to najlepszy sposób sprawdzania powietrza w mieście”.
A to fakt, bo da się go zmierzyć. B to opinia — stopień najwyższy „najlepszy” jest oceną autora. Szukaj wykładników oceny, nie tego, czy zdanie wydaje ci się słuszne.
Zadaj jedno pytanie: czy to da się sprawdzić? Liczby, daty, wyniki badań i zdarzenia to fakty. Oceny, rady i przewidywania to opinie — zdradzają je zwroty „moim zdaniem”, „warto”, „powinniśmy” oraz przymiotniki wartościujące i stopień najwyższy. To, czy zgadzasz się z autorem, nie ma znaczenia.
Że odpowiedź ma pochodzić wyłącznie z tego, co przeczytałeś, i musisz umieć wskazać fragment, który ją potwierdza. Wiedza z lekcji czy z internetu nie liczy się jako odpowiedź, nawet jeśli jest prawdziwa. Wolno natomiast wyciągnąć wniosek, o ile wynika z konkretnego zdania.
Informator CKE wymienia trzy rodzaje: tekst naukowy, popularnonaukowy albo publicystyczny. Tematu nie musisz znać wcześniej — wszystkie informacje potrzebne do rozwiązania zadań są w tekście.
Do obu tekstów części I — literackiego i nieliterackiego — jest łącznie około dwudziestu zadań za 25 punktów, a mniej więcej połowa punktów przypada na zadania otwarte. Cały egzamin trwa 150 minut i jest za 45 punktów, bo do części I dochodzi wypracowanie za 20 punktów.
Zadania z naszej bazy, sprawdzane natychmiast. Bez logowania.
W tym dziale mamy 96 zadań. Poniżej kilka poleceń — odpowiedzi i wyjaśnienia zobaczysz po rozwiązaniu.
Tekst własny. „Biblioteka szkolna zmienia godziny pracy. Od poniedziałku do czwartku będzie czynna w godzinach 7.30–15.30, a w piątki w godzinach 7.30–13.00. Uczniowie mogą wypożyczyć jednorazowo pięć książek na trzy tygodnie. Zwrot po terminie jest możliwy po wcześniejszym przedłużeniu wypożyczenia.”
Ten dział omawia rozdział 11 „Tekst nieliteracki” (s. 149–162) w Opracowanie lektur i powtórka z polskiego: teoria, przykłady krok po kroku i zadania z kluczem. Zobacz rozdział 11 →
Darmowy quiz z tego działu to 10 zadań, każde od razu ocenione i wyjaśnione. Wystarczy darmowe konto.
Wybierz, które kategorie plików cookies akceptujesz. Zgodę możesz zmienić w dowolnym momencie.
Sesja, bezpieczeństwo, podstawowa funkcjonalność (logowanie, koszyk subskrypcji, zabezpieczenia reCAPTCHA). Bez nich serwis nie działa.
Google Analytics 4 — anonimowe statystyki użycia serwisu. Pomaga nam poprawiać aplikację na podstawie tego, które funkcje są faktycznie używane.
Google Ads — remarketing i pomiar skuteczności reklam. Dzięki temu możemy pokazywać Ci trafniejsze reklamy i finansować rozwój darmowej wersji.
Zapamiętywanie preferencji (motyw ciemny/jasny, wybrane przedmioty, ustawienia sesji).
Dopasowywanie treści do Twoich zainteresowań (rekomendacje pytań, spersonalizowane powiadomienia o powtórkach).