📖Język polskizadania do tekstów w części I arkuszaczęść I: 25 pkt13 zadań

📰Czytanie ze zrozumieniem — tekst nieliteracki

Kształcenie literackie i kulturowe — czytanie ze zrozumieniem tekstu nieliterackiego · podstawa większości zadań w części I

W części I arkusza czekają dwa teksty: literacki i nieliteracki. Ten drugi to zwykle artykuł popularnonaukowy, felieton albo reportaż — i pyta się o niego inaczej niż o wiersz.

Tekst nieliteracki w arkuszu to najczęściej artykuł popularnonaukowy, tekst publicystyczny (felieton, komentarz), fragment reportażu albo wywiad; rzadziej tekst użytkowy w rodzaju instrukcji czy regulaminu. Ma kilka akapitów i wyraźny zamysł: coś wyjaśnić, do czegoś przekonać albo nakłonić do działania. Zadań do obu tekstów części I jest razem około dwudziestu za 25 punktów, a mniej więcej połowa punktów przypada na zadania otwarte. Sprawdzane jest właściwie jedno: czy umiesz wyczytać z tekstu to, co w nim jest, i wywnioskować to, co z niego wynika, nie dopisując własnych przekonań. Największy kłopot sprawia dokładnie ta granica — uczeń, który temat zna z lekcji albo z internetu, odpowiada z pamięci, a punkt jest za odpowiedź na podstawie tekstu. Zaraz za tym idą dwa inne problemy: mylenie faktu z opinią i streszczanie akapitu zamiast odpowiedzi na pytanie „dlaczego”.

Czego wymaga ten dział

Rodzaj tekstu, intencja autora i adresat

Artykuł popularnonaukowy wyjaśnia, tekst publicystyczny przekonuje, tekst użytkowy informuje albo instruuje. Rozpoznajesz to po celu i po języku: terminy i przykłady w popularnonaukowym, ocena i pierwsza osoba w publicystycznym. Z intencją wiąże się adresat — inaczej pisze się do nastolatków, inaczej do urzędu.

Informacja wprost i wnioskowanie

Część zadań pyta o to, co w tekście stoi napisane — wtedy wystarczy znaleźć właściwe zdanie. Część wymaga wniosku: takiego zdania nie ma, ale informacja z tekstu wynika. Granica jest prosta: wniosek da się uzasadnić konkretnym fragmentem, domysł — nie.

Fakt a opinia

Fakt da się sprawdzić i potwierdzić: liczby, daty, wyniki badań, zdarzenia. Opinia to ocena albo przewidywanie autora. Poznasz ją po wykładnikach: „moim zdaniem”, „wydaje się”, „powinniśmy”, „na szczęście”, po stopniu najwyższym i po przymiotnikach oceniających. Opinia nie musi być nieprawdziwa — po prostu nie da się jej sprawdzić.

Teza, argument, przykład

Teza to zdanie, którego autor broni; zwykle stoi w pierwszym albo ostatnim akapicie. Argument to powód, dla którego teza ma być prawdziwa. Przykład tylko ilustruje argument i sam argumentem nie jest. Zadania każą wskazać tezę, wypisać argumenty albo ocenić, czy przykład pasuje.

Akapit, kompozycja, tytuł i streszczenie

Każdy akapit ma jedno zadanie: wprowadza temat, podaje argument, zbija zarzut albo podsumowuje. Jeśli potrafisz podpisać akapity pojedynczymi hasłami, masz plan tekstu, a z planu układa się streszczenie i główna myśl. Tytuł zapowiada temat lub tezę, czasem jest metaforą.

Słownictwo i jego funkcja

Nie chodzi o to, że słowo jest potoczne, tylko po co autor je wybrał. Wyrazy potoczne w felietonie zbliżają tekst do czytelnika i wprowadzają ironię, terminy w tekście popularnonaukowym budują wiarygodność, a pytania retoryczne angażują odbiorcę. W odpowiedzi nazwij środek i dopisz jego funkcję.

Najczęstsze błędy

Te pomyłki najczęściej kosztują punkty w zadaniach do tekstu.

ŹlePorostów w miastach ubywa, bo ludzie je niszczą.

DobrzePorostów ubywa, bo pochłaniają one substancje z zanieczyszczonego powietrza i nie potrafią się ich pozbyć.

Pierwsza odpowiedź brzmi sensownie, ale w tekście jej nie ma — to domysł o świecie, nie o tekście. Przy poleceniu „na podstawie tekstu” liczy się wyłącznie przyczyna, którą da się wskazać palcem w akapicie.

ŹleZdanie „Porosty rosną kilka milimetrów rocznie” to opinia, bo autor tak uważa.

DobrzeTo fakt — tempo wzrostu porostów da się zmierzyć i sprawdzić w innym źródle.

O tym, czy zdanie jest faktem, decyduje sprawdzalność, a nie to, czy zgadzasz się z autorem. Opinia zawiera ocenę: „najlepszy”, „szkoda, że”, „powinniśmy”.

ŹleOdpowiedź na polecenie „wyjaśnij, dlaczego”: „Autor pisze o porostach w mieście i o badaniach”.

DobrzeOdpowiedź: „Porostów jest mniej w centrum, ponieważ pochłaniają razem z wilgocią substancje z zanieczyszczonego powietrza”.

Pierwsze zdanie streszcza, o czym jest akapit, i nie odpowiada na pytanie „dlaczego”. Polecenie „wyjaśnij” wymaga przyczyny, nie tematu.

ŹleStwierdzenie „Wszystkie porosty giną w zanieczyszczonym powietrzu” — prawda.

DobrzeStwierdzenie „Wszystkie porosty giną w zanieczyszczonym powietrzu” — fałsz.

Tekst mówi, że jedne gatunki znoszą zanieczyszczenia gorzej, a inne lepiej. W zadaniach prawda/fałsz o wyniku decyduje zwykle jedno słowo: „wszystkie”, „zawsze”, „nigdy”, „tylko”.

Jak arkusz pyta w tym dziale

Prawda/fałsz

Wyobraź sobie artykuł popularnonaukowy, który tłumaczy, że porost jest grzybem żyjącym wspólnie z glonem i że im bliżej centrum miasta, tym mniej gatunków porostów rośnie na drzewach. Polecenie: „Oceń prawdziwość stwierdzeń. Zaznacz P albo F. 1. Porost to pojedyncza roślina. 2. Gatunków porostów ubywa w miarę zbliżania się do centrum miasta”.

Pierwsze stwierdzenie jest fałszywe, drugie prawdziwe. Każde oceniaj osobno i tylko na podstawie tekstu, nawet jeśli z biologii pamiętasz coś więcej.

Dokończ zdanie

„Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź spośród podanych. Autor napisał ten tekst przede wszystkim po to, aby A. zachęcić do hodowania porostów, B. wyjaśnić, dlaczego porosty pozwalają ocenić czystość powietrza, C. skrytykować władze miasta, D. przedstawić historię badań nad porostami”.

Pytanie o intencję autora, czyli o cel całego tekstu; poprawna jest odpowiedź B. Odrzucaj warianty, które pasują do jednego akapitu, ale nie do całości — to najczęstsza pułapka tego typu zadania.

Zadanie otwarte — wyjaśnij

„Na podstawie tekstu wyjaśnij, dlaczego w centrum miasta rośnie mniej gatunków porostów niż na jego obrzeżach”.

Odpowiedź musi zawierać przyczynę podaną przez autora, a nie skutek ani streszczenie akapitu. Wystarczy jedno–dwa zdania własnymi słowami; nie dopisuj wiedzy spoza tekstu.

Na podstawie tekstu podaj dwa…

„Na podstawie tekstu podaj dwie cechy porostów, dzięki którym nadają się one do badania czystości powietrza”.

Dwa punkty, więc dwie różne cechy — ta sama informacja powtórzona innymi słowami liczy się jako jedna. Wypisz je w punktach, żeby widać było, gdzie kończy się pierwsza odpowiedź.

Dobieranie — fakt czy opinia

„Do każdego zdania z tekstu dopisz, czy jest to fakt, czy opinia. A. Porosty rosną kilka milimetrów rocznie. B. Mapa porostowa to najlepszy sposób sprawdzania powietrza w mieście”.

A to fakt, bo da się go zmierzyć. B to opinia — stopień najwyższy „najlepszy” jest oceną autora. Szukaj wykładników oceny, nie tego, czy zdanie wydaje ci się słuszne.

Jak ćwiczyć ten dział przed egzaminem

1Czytaj polecenie przed tekstem. Podkreśl w nim czasownik („wyjaśnij”, „podaj”, „oceń”, „wypisz”) i liczbę elementów — to one decydują o punktach, a nie długość odpowiedzi.
2Po każdym akapicie dopisz na marginesie jedno hasło. Po ostatnim masz plan tekstu, który obsługuje zadania o kompozycji, tytule, głównej myśli i streszczeniu.
3Przy każdej odpowiedzi otwartej wskaż palcem zdanie, na którym się opierasz. Jeśli nie umiesz go znaleźć, piszesz z własnej wiedzy — i właśnie tracisz punkt.
4Ćwicz rozdzielanie faktu od opinii na tekstach z internetu: w dowolnym artykule podkreśl dwa zdania sprawdzalne i dwa oceniające. Pięć minut dziennie wystarczy.
5Odpowiadaj zwięźle i własnymi słowami. Przepisanie całego akapitu zwykle nie działa, bo nie widać z niego, którą informację uznajesz za odpowiedź.

Najczęstsze pytania

Jak odróżnić fakt od opinii?

Zadaj jedno pytanie: czy to da się sprawdzić? Liczby, daty, wyniki badań i zdarzenia to fakty. Oceny, rady i przewidywania to opinie — zdradzają je zwroty „moim zdaniem”, „warto”, „powinniśmy” oraz przymiotniki wartościujące i stopień najwyższy. To, czy zgadzasz się z autorem, nie ma znaczenia.

Co znaczy polecenie „na podstawie tekstu”?

Że odpowiedź ma pochodzić wyłącznie z tego, co przeczytałeś, i musisz umieć wskazać fragment, który ją potwierdza. Wiedza z lekcji czy z internetu nie liczy się jako odpowiedź, nawet jeśli jest prawdziwa. Wolno natomiast wyciągnąć wniosek, o ile wynika z konkretnego zdania.

Jakie teksty nieliterackie bywają na egzaminie ósmoklasisty?

Najczęściej artykuł popularnonaukowy, tekst publicystyczny — felieton albo komentarz, fragment reportażu lub wywiad. Zdarzają się też teksty użytkowe: instrukcja, regulamin, ogłoszenie. Tematu nie musisz znać wcześniej — wszystkie informacje potrzebne do rozwiązania zadań są w tekście.

Ile zadań jest do tekstów w części I arkusza?

Do obu tekstów części I — literackiego i nieliterackiego — jest łącznie około dwudziestu zadań za 25 punktów, a mniej więcej połowa punktów przypada na zadania otwarte. Cały egzamin trwa 150 minut i jest za 45 punktów, bo do części I dochodzi wypracowanie za 20 punktów.