📖Język polskizadania do tekstu w części I i temat wypracowania w części IIczęść I: 25 pkt · wypracowanie: 20 pkt13 zadań

🎭Artysta (Sławomir Mrożek)

Sławomir Mrożek, „Artysta” — lektura obowiązkowa na egzaminie ósmoklasisty · jedna z lektur obowiązkowych — może być tekstem w arkuszu albo lekturą do wypracowania

Kogut idzie do cyrku po angaż, ale nie chce występować jako kogut — żąda roli lwa. Bardzo krótka satyryczna bajka, o którą arkusz pyta przede wszystkim przez alegorię, morał i komizm.

„Artysta” Sławomira Mrożka to krótkie opowiadanie satyryczne napisane w konwencji bajki zwierzęcej: bohaterami są zwierzęta, które mówią i zachowują się jak ludzie, a całość zmierza do wyraźnej nauki moralnej. Czasu i miejsca akcji autor nie określa — liczy się sama sytuacja, nie realia. Kogut trafia na ogłoszenie o naborze do cyrku i postanawia zostać artystą; w drodze towarzyszą mu Lis i narrator, który opowiada zdarzenia w pierwszej osobie jako ich uczestnik. U dyrektora Kogut przedstawia się jako lew, a gdy to nie robi wrażenia — deklaruje, że może być też tygrysem. Kiedy dostaje realną propozycję występu w roli koguta, obraża się i wychodzi bez angażu. Na egzaminie ósmoklasisty utwór jest wygodnym materiałem do części I, bo jest na tyle krótki, że może trafić do arkusza w całości, a nie tylko jako fragment. W wypracowaniu bywa przywoływany przy tematach o marzeniach, ambicji i akceptacji siebie. Uczniom najtrudniej przychodzi nazwanie postawy Koguta i obrona własnego stanowiska, bo narrator nigdzie nie ocenia bohatera wprost.

Co trzeba wiedzieć o lekturze

Kto występuje i jaką pełni rolę

Kogut — bohater przekonany o swojej wielkości. Dyrektor cyrku — ocenia go rzeczowo i składa mu propozycję zgodną z tym, kim naprawdę jest. Lis — towarzyszy Kogutowi, słucha go, nie wyprowadza go z błędu i to on zamyka historię ironiczną uwagą. Narrator — czwarta postać, uczestnik zdarzeń.

Przebieg zdarzeń w pięciu krokach

Kogut trafia na ogłoszenie o naborze do cyrku i planuje karierę artysty, z zagranicznymi kontraktami włącznie. Idzie do cyrku. Przedstawia się dyrektorowi jako lew, potem jako tygrys. Zostaje sprawdzony — próba ryku wypada źle. Odrzuca ofertę występu jako kogut i wraca do domu bez angażu.

Gatunek i narracja

To opowiadanie prozą, satyryczne, z cechami bajki zwierzęcej: zwierzęta są maskami typów ludzkich, sytuacja jest umowna, a z całości da się wyprowadzić morał. Narracja jest pierwszoosobowa — narrator bierze udział w wydarzeniach, zadaje pytania i nie wie wszystkiego o Kogucie.

Komizm i ironia — z czego się tu śmiejemy

Komizm rodzi się z rozdźwięku między tym, kim Kogut jest, a tym, za kogo się podaje: ptak w roli króla zwierząt to sytuacja absurdalna. Śmieszy też jego język — mówi o sztuce i niezrozumieniu tak, jakby naprawdę był wielkim artystą. Pointa Lisa jest ironiczna: pozornie przyznaje Kogutowi rację, w rzeczywistości go ośmiesza.

Alegoria, morał i tytuł

Kogut to alegoria człowieka, który przecenia siebie i woli udawać kogoś innego, niż wykorzystać to, co naprawdę umie. Lew oznacza rolę wielką i prestiżową. Morał: nie ambicja jest tu wyśmiana, lecz brak samokrytycyzmu. Tytuł jest ironiczny — bohater nazywa siebie artystą, choć nigdy nim nie został.

Do wypracowania: jakie tezy udowadnia ta lektura

Że marzenia trzeba zderzać z realną oceną swoich możliwości. Że udawanie kogoś innego kończy się porażką. Że prawdziwy przyjaciel mówi prawdę, a nie przytakuje. Że porażkę łatwiej zrzucić na innych, niż przyznać się do błędu. Do każdej z nich masz w tekście gotową scenę.

Najczęstsze pomyłki

Te błędy najczęściej kosztują punkty w zadaniach do tej lektury.

ŹleKogut chciał występować w cyrku jako kogut.

DobrzeKogut chciał występować jako lew, a kiedy dyrektor się zdziwił, zadeklarował, że może być też tygrysem.

To dyrektor zaproponował mu rolę koguta, czyli zgodną z jego naturą. Właśnie ta propozycja Koguta obraziła i dlatego wyszedł bez angażu.

ŹleNarratorem opowiadania jest Lis.

DobrzeNarrator to osobna postać, która idzie razem z Kogutem i Lisem i opowiada wszystko w pierwszej osobie.

Lis jest bohaterem, z którym narrator rozmawia — to dwie różne osoby. W zadaniu o narrację wystarczy napisać, że narrator jest uczestnikiem zdarzeń i mówi o sobie „ja”.

ŹleDyrektor cyrku to czarny charakter, bo nie docenił talentu Koguta.

DobrzeDyrektor ocenia Koguta rzeczowo: sprawdza go i mimo wszystko składa mu konkretną ofertę pracy.

Zdanie o braku wrażliwości dyrektora to opinia samego Koguta, a nie wniosek z tekstu. Jeśli powtórzysz ją jako fakt, przyjmiesz punkt widzenia bohatera zamiast go ocenić.

ŹleMorał brzmi: nie należy mieć wielkich marzeń.

DobrzeMorał dotyczy udawania kogoś innego i odrzucania własnych możliwości, a nie samych marzeń.

Kogut przegrywa nie dlatego, że chciał być artystą, tylko dlatego, że chciał być lwem. Wyśmiany jest brak samokrytycyzmu, a nie ambicja.

Jak arkusz pyta o tę lekturę

Zadanie zamknięte

Dokończ zdanie. Wybierz właściwą odpowiedź. Kogut zgłosił się do cyrku, ponieważ chciał występować w roli: A. koguta, B. lwa, C. tresera, D. konferansjera.

Odpowiedź B. Uwaga na wariant A — to rola, którą zaproponował dyrektor, a nie ta, o którą Kogut się starał.

Prawda/fałsz

Oceń prawdziwość stwierdzeń. 1. Kogut podpisał z cyrkiem umowę. 2. Dyrektor poprosił Koguta o pokaz jego umiejętności. 3. Za swoją porażkę Kogut obwinia innych.

Kolejno: fałsz, prawda, prawda. W takich zadaniach sprawdzaj każde zdanie osobno — punkt jest za cały zestaw, więc jedna pomyłka kosztuje wszystko.

Zadanie otwarte

Jaką ludzką wadę ośmiesza Sławomir Mrożek, przedstawiając zachowanie Koguta? Nazwij ją i wskaż jedno zachowanie bohatera, które ją potwierdza.

Nazwij wadę rzeczownikiem: próżność, zarozumiałość, brak samokrytycyzmu, przecenianie własnych możliwości. Sama nazwa to za mało — dopisz konkretne zachowanie, na przykład podanie się za lwa albo obrażenie się na realną propozycję.

Dobieranie

Przyporządkuj każdej postaci jej funkcję w opowiadaniu: Kogut, Lis, dyrektor cyrku. A. trzeźwo ocenia możliwości kandydata, B. przecenia własny talent, C. nie wyprowadza przyjaciela z błędu i kończy historię ironiczną uwagą.

Kogut — B, dyrektor — A, Lis — C. W dobieraniu zwykle jedna odpowiedź zostaje niewykorzystana, więc sprawdź, czy liczba postaci zgadza się z liczbą opisów.

Wypracowanie

Czy Kogut z opowiadania Sławomira Mrożka „Artysta” zasługuje na miano artysty? Napisz rozprawkę, w której zajmiesz stanowisko i uzasadnisz je dwoma argumentami z tekstu. Twoja praca nie może być krótsza niż 200 wyrazów.

Punktowane jest jasne stanowisko na początku i dwa argumenty poparte konkretnymi zachowaniami bohatera. Oba stanowiska wolno obronić, ale łatwiej udowodnić, że Kogut artystą nie jest: niczego nie stworzył, chciał tylko grać cudzą rolę.

Jak powtórzyć tę lekturę przed egzaminem

1Przeczytaj całość jeszcze raz — to kwestia kilku minut. Przy drugim czytaniu zaznacz miejsca, w których Kogut mówi o sobie: z nich zbudujesz charakterystykę.
2Wypisz cztery postaci i przy każdej jedno zdanie o tym, co robi. Zadania typu dobieranie sprawdzają właśnie to rozróżnienie, a Lisa i narratora najłatwiej pomylić.
3Ułóż oś zdarzeń z pięciu punktów: ogłoszenie, droga do cyrku, rozmowa z dyrektorem, próba, powrót. Krótkie opowiadanie da się streścić w pięciu zdaniach i dokładnie tyle wystarczy na egzaminie.
4Przygotuj trzy nazwy postawy Koguta: próżność, brak samokrytycyzmu, przecenianie własnych możliwości. W zadaniu otwartym punkt dostajesz za nazwanie wady, nie za jej opisanie.
5Napisz próbną rozprawkę na temat, czy warto stawiać sobie cele ponad własne możliwości — z odwołaniem do tej lektury i do jednej innej. Sprawdzisz przy okazji, czy mieścisz się w 200 wyrazach.

Najczęstsze pytania

O czym jest opowiadanie „Artysta” Mrożka?

O Kogucie, który postanawia zostać artystą cyrkowym. Zgłasza się do cyrku, ale zamiast wystąpić jako kogut, podaje się za lwa, a potem za tygrysa. Dyrektor sprawdza go i proponuje mu angaż w roli koguta. Kogut odmawia obrażony i wraca do domu, przekonany, że nikt go nie zrozumiał.

Czego uczy „Artysta” Sławomira Mrożka?

Tego, żeby realnie oceniać własne możliwości i pracować na tym, co się naprawdę umie, zamiast udawać kogoś innego. Utwór nie wyśmiewa marzeń ani ambicji — wyśmiewa brak samokrytycyzmu i obwinianie innych za własną porażkę.

Czy „Artysta” to bajka?

Nie w takim sensie jak bajki Krasickiego, bo to proza, a nie wiersz, i nie ma tu morału wypowiedzianego wprost. Ma za to cechy bajki: zwierzęta przedstawiają typy ludzkie, sytuacja jest umowna, a z zakończenia da się wyprowadzić naukę moralną. Najbezpieczniej napisać: opowiadanie satyryczne w konwencji bajki zwierzęcej.

Jak nazwać postawę Koguta w zadaniu otwartym?

Najlepiej jednym rzeczownikiem: próżność, zarozumiałość, megalomania, brak samokrytycyzmu. Możesz też napisać, że bohater przecenia swoje możliwości i nie akceptuje siebie takim, jaki jest. Do nazwy dopisz zawsze konkretne zachowanie z tekstu, bo samo określenie rzadko wystarcza na pełną liczbę punktów.